حضرت صالح علیه‌السلام

حضرت صالح علیه‌السلام از پیامبرانی است که نامشان بارها در قرآن آمده است. داستان او از ثمود، قومی که به سوی آنان فرستاده شد، جدا نیست. اعراف ۷:۷۳ و هود ۱۱:۶۱ او را «برادر» آنان می‌خوانند و بدین‌سان وی را پیامبری از درون همان جامعه، نه واعظی بیگانه، معرفی می‌کنند.

نخستین دعوت او همان پیام مشترک قرآنی پیامبران بود: تنها خدا را بپرستید. در سوره هود، صالح همچنین به ثمود یادآوری می‌کند که خدا آنان را از زمین پدید آورد و امکان آباد کردن آن را به ایشان داد. بنابراین توحید را با توبه و مسئولیت در برابر نعمتی که دریافت کرده بودند پیوند می‌دهد.

قرآن ثمود را قومی از نظر مادی نیرومند و از نظر سکونت بسیار پیشرفته تصویر می‌کند. اعراف از بناها در دشت‌ها و خانه‌های تراشیده در کوه‌ها سخن می‌گوید، و شعراء باغ‌ها، چشمه‌ها، کشتزارها، نخل‌ها و خانه‌های سنگ‌تراش را توصیف می‌کند. توان فنی آنان تضمین مستقل امنیت نبود؛ بلکه بخشی از آزمون اخلاقی جامعه‌ای شد که قدرت، منابع و ثبات به آن داده شده بود.

ناقه در مرکز دعوت علنی صالح قرار دارد. قرآن آن را ناقهٔ خدا و نشانه‌ای برای مردم می‌خواند. باید آن را آزاد می‌گذاشتند، آسیبی نمی‌رساندند و اجازه چرا می‌دادند. قرآن جزئیات روایی متأخر درباره سنگ دقیقی که گفته شده ناقه از آن بیرون آمد را لازم نمی‌شمارد، پس این جزئیات باید بیرون از هسته قطعی باقی بماند.

آب نیز بخشی از آزمون بود. قمر ۵۴:۲۸ می‌گوید آب به نوبت تقسیم شود و شعراء ۲۶:۱۵۵–۱۵۶ نیز برای ناقه سهم نوشیدن و برای مردم سهمی معین ذکر می‌کند. بنابراین این نشانه فقط شگفتی نبود، بلکه آزمونی برای اطاعت، خویشتن‌داری و پذیرش قانون الهی درباره منبعی مشترک بود.

ثمود یک‌دست پاسخ نداد. اعراف از جدایی میان سران متکبر و مؤمنان سخن می‌گوید، و نمل گروهی مفسد و نه مرد را توصیف می‌کند که در زمین فساد می‌کردند. کشتن ناقه در چارچوب این الگوی گسترده رد سازمان‌یافته قرار می‌گیرد، نه به‌عنوان عملی جداگانه.

قرآن هم عامل فردی و هم مسئولیت جمعی را بیان می‌کند. قمر می‌گوید قوم یار خود را فراخواند و او اقدام کرد؛ شمس از برخاستن بدبخت‌ترین فرد آنان سخن می‌گوید؛ و آیات دیگر عقر ناقه را به ثمود به‌صورت جمعی نسبت می‌دهند. بدین ترتیب عمل فرد و تأیید اخلاقی جامعه هر دو کنار هم حفظ می‌شوند.

پس از کشته شدن ناقه، صالح هشدار نهایی را داد. هود ۱۱:۶۵ ثبت می‌کند که پیش از عذاب وعده‌داده‌شده سه روز در خانه‌های خود بهره‌مند شوند. این تهدیدی بی‌پایان نبود، بلکه مرحله پایانی دعوتی بود که صالح پیش‌تر بارها آنان را به پرستش، توبه و خویشتن‌داری فراخوانده بود.

قرآن عذاب را با تعبیرهای مکمل توصیف می‌کند: بانگ سهمگین، زلزله و بلایی خردکننده. سوره‌های مختلف جنبه‌های گوناگون همان داوری را برجسته می‌کنند. هود ۱۱:۶۶–۶۸ نیز می‌گوید خداوند صالح و مؤمنان همراه او را به رحمت خود نجات داد. اعراف این بخش را با سخن صالح پایان می‌دهد که پیام پروردگارش را رسانده و خیرخواه قوم خود بوده است.

قرآن پس از آن سفرهای صالح را با تاریخ‌گذاری ادامه نمی‌دهد. قوی‌ترین کنترل جغرافیایی پساقرآنی از احادیث صحیح درباره الحِجر می‌آید. در جریان غزوه تبوک، پیامبر اسلام ﷺ از سرزمین ثمود گذشت و به صحابه دستور داد بی‌اعتنا وارد خانه‌های عذاب‌شدگان نشوند، بلکه با ترس، عبرت و گریه بگذرند.

احادیث دستورهایی درباره آب نیز حفظ کرده‌اند. آب برداشته‌شده از چاه‌های عادی منطقه باید دور ریخته می‌شد، در حالی که استفاده از آب چاهی که به ناقه صالح نسبت داده می‌شد مجاز بود. این گزارش‌ها جایگاه الحِجر را در حافظه اسلامی نخستین درباره ثمود و صالح استوار می‌کنند.

با این حال این پیوند تاریخ مقدس باید از تاریخ‌گذاری باستان‌شناختی جدید جدا شود. آرامگاه‌های عظیم سنگ‌تراش که امروز بر هِجرا غالب‌اند، بنا بر شناسایی یونسکو و مأموریت‌های باستان‌شناسی عمدتاً نبطی‌اند، به‌ویژه از سده نخست پیش از میلاد تا سده نخست میلادی. پیوند اسلامی منطقه گسترده‌تر الحِجر با ثمود، هر آرامگاه نبطیِ قابل مشاهده را خانه ثمودی، بنای صالح یا قبر پیامبر نمی‌کند.

نسب صالح پس از تعلق او به ثمود، بسیار کمتر از رسالت قرآنی‌اش اطمینان دارد. نویسندگان کلاسیک مسلمان چند زنجیره نسب با نام‌های میانی متفاوت نقل می‌کنند و گزارشی کهن او را پیامبری عرب از ثمود معرفی می‌کند. چون این زنجیره‌ها متفاوت‌اند و در قرآن یا نسبی مستقیم و قوی از پیامبر اسلام ثابت نشده‌اند، هیچ نامی برای پدر، مادر، همسر یا فرزند نباید قطعی دانسته شود.

وفات و دفن او نیز حل نشده است. آثار اسلامی متأخر یک سنت فلسطینی با تمرکز ویژه بر رمله، سنتی دیگر درباره ماندن صالح و مؤمنان در مکه، و سنتی یمنی درباره قبر او در شبوه حفظ کرده‌اند. این مکان‌ها برای فهم گسترش حافظه زیارتی مهم‌اند، اما روایت‌ها بر یک مدفن قابل اثبات همگرا نمی‌شوند.

در مجموعه مسجد سفید رمله سنت تاریخیِ مقام نبی صالح شکل گرفت. این مکان را می‌توان به‌عنوان محل واقعی احترام و زیارت متأخر مستند کرد، اما نمی‌توان آن را قبر تأییدشده دانست. بنابراین استوارترین میراث صالح همان داستان قرآنی است: پیامبری از درون ثمود که جامعه‌ای قدرتمند را به پرستش، توبه و مسئولیت اخلاقی فراخواند، قومش با ناقه و آب مشترک آزموده شد و هنگامی که انکار به داوری انجامید خداوند او و مؤمنان را نجات داد.