انس بن مالک

انس بن مالک از بنی نجار خزرج، یکی از طایفه‌های برجسته انصار مدینه، بود. کنیه‌اش ابوحمزه، پدرش مالک بن نضر و مادرش ام سلیم بنت ملحان، از زنان شناخته‌شده انصار، بود.

قوی‌ترین لنگر زمانی برای جوانی او از زبان خود انس می‌آید. صحیح بخاری ثبت می‌کند که هنگام ورود پیامبر محمد به مدینه ده سال داشت، ده سال به او خدمت کرد و هنگام وفات پیامبر بیست ساله بود. این شهادت مستقیم، بدون تعیین تاریخ تقویمی دقیق، تولدش را تقریبا ده سال پیش از هجرت قرار می‌دهد.

خدمت طولانی او عنوان «خادم رسول الله» را به توصیف تجربه واقعی زندگی تبدیل کرد، نه صرفا لقبی متأخر. صحیح بخاری و صحیح مسلم شهادت او را ثبت کرده‌اند که پیامبر در آن ده سال حتی «اف» به او نگفت و او را با پرسش از چرایی انجام یا ترک کاری سرزنش نکرد. مسلم همچنین نقل می‌کند که ابوطلحه انس نوجوان را به عنوان پسری هوشمند برای خدمت پیامبر در خانه و سفر معرفی کرد.

ام سلیم از پیامبر خواست برای پسرش دعا کند. بخاری و مسلم دعای افزایش مال و فرزند و برکت در عطای انس را نقل کرده‌اند. انس بعدها گفت از ثروتمندترین انصار شد و خانواده‌اش به شمار بسیار زیادی رسید.

گزارش‌های خانوادگی فراوان است اما از نظر عددی یکسان نیست. صحیح مسلم از انس نقل می‌کند که در مرحله‌ای فرزندان و نوه‌هایش نزدیک به صد نفر بودند. صحیح بخاری دخترش آمنه یا امینه را نام می‌برد و نقل می‌کند که تا آمدن حجاج به بصره بیش از صد و بیست تن از نسل مستقیم او درگذشته بودند. این اعداد لحظه‌ها و روش‌های متفاوت شمارش را نشان می‌دهد، نه یک جمع نهایی برای تمام عمر.

ابن سعد درباره خانواده نزدیک جزئیات بیشتری می‌دهد و پسرانی مانند عبدالله، زید، عبیدالله، یحیی، خالد، موسی، نضر، ابوبکر و علاء را نام می‌برد و مادران چند تن را نیز ذکر می‌کند. گزارش متأخر هفتاد و هشت پسر و دو دختر سندی مشکل‌دار دارد و با دختر قطعی آمنه ناسازگار است، پس نباید با آن شمار ثابت فرزندان تعیین شود.

زندگینامه‌نویسان کلاسیک انس را در لشکر بدر نیز حاضر می‌دانند، زمانی که هنوز نوجوان و در خدمت پیامبر بود. ذهبی توضیح می‌دهد که او در شمار جنگجویان بالغ بدری قرار نگرفت، زیرا نقش او خدمتکار نوجوان بود نه رزمنده صف نبرد. این نکته هم حضور واقعی او را حفظ می‌کند و هم تفاوت تاریخی فهرست‌های نخستین را.

وابستگی عاطفی انس به پیامبر در صحیح بخاری نیز محفوظ است. پس از شنیدن آموزه «انسان با کسی است که دوستش دارد»، انس گفت پیامبر، ابوبکر و عمر را دوست دارد و امید دارد به سبب همین محبت با آنان باشد، هرچند اعمالش به اعمال آنان نمی‌رسد.

خدمت عمومی او در دوران خلفای نخست ادامه یافت. ابن سعد می‌گوید ابوبکر انس را برای کار اداری بحرین مناسب دید و با عمر مشورت کرد؛ عمر او را باهوش و باسواد دانست. سپس انس برای کار وصول و اداره به آنجا فرستاده شد. ابن سعد شرکت او همراه ابوموسی اشعری در فتح تستر را نیز نقل می‌کند.

بصره در سال‌های بعد محیط بزرگ علمی او شد. طول عمر استثنایی‌اش سبب شد نسلی که پس از وفات پیامبر به دنیا آمده بود مستقیما از صحابی‌ای بیاموزد که ده سال در خدمت پیامبر بود. ذهبی و دیگر رجال‌نگاران شبکه بسیار گسترده‌ای از شاگردان او از جمله حسن بصری، محمد بن سیرین، ثابت بنانی، قتاده، زهری و حمید طویل را نام می‌برند.

محدثان کلاسیک بیش از دو هزار روایت به مسند او نسبت می‌دهند، هرچند مجموع دقیق بر حسب شیوه شمارش فرق می‌کند. اهمیت انس فقط در حجم روایت نیست، بلکه در دامنه زندگی نبوی است که توانست منتقل کند: عبادت، آداب خانه، سفرها، غذا، روابط خانوادگی، عمل حقوقی و خلق شخصی.

خانه خود او نیز جای آموزش شد. ابن سعد نقل می‌کند که وقتی انس به پایان تلاوت قرآن نزدیک می‌شد خانواده را برای ختم گرد می‌آورد و برای آنان دعا می‌کرد و پسرانش را به نگهداری دانش با نوشتن تشویق می‌کرد. این گزارش‌ها با نقش گسترده‌تر او به عنوان راوی و آموزگار هماهنگ است.

گزارش مشهور ثابت بنانی درباره خشکسالی زمین انس است. وقتی مسئول زمین از خشکی شکایت کرد، انس وضو گرفت، دو رکعت نماز خواند و دعا کرد. ابری جمع شد، باران بارید و آبگیر پر شد؛ خویشاوندی که برای بررسی محدوده فرستاده شد گفت باران فقط اندکی فراتر از زمین رفته بود. این گزارش از چند طریق کلاسیک آمده و ذهبی صریحا آن را کرامتی آشکار و ثابت با دو سند می‌خواند. پس این یک گزارش قوی کلاسیک از کرامت صحابی است، نه سخن پیامبر و نه پایه‌ای برای حدس علمی.

جامع ترمذی گزارش اولیه دیگری را حفظ کرده که دعای پیامبر را با فراوانی بعدی در زندگی انس پیوند می‌دهد. در آن از باغی سخن است که سالی دو بار میوه می‌داد و ریحانی با بوی مشک داشت. ترمذی آن را حسن غریب خوانده است. این گزارش از هسته بخاری و مسلم پایین‌تر است، اما با فهم اولیه برکت در مال و معاش انس سازگار است.

منابع کلاسیک سال‌های 91، 92 و 93 هجری را برای وفات نقل کرده‌اند. قوی‌ترین جمع‌بندی زندگینامه‌ای متأخر 93 هجری را ترجیح می‌دهد و یک گزارش اولیه از طبرانی نیز همین سال را ذکر می‌کند. بر پایه سخن خود انس که در هجرت ده سال داشت، سن او حدود 103 سال قمری می‌شود.

جغرافیای دفن او به شکل چشمگیری مشخص است. منابع کلاسیک می‌گویند انس در ملک یا قصر خود در الطف، حدود دو فرسخ از بصره، درگذشت و همان‌جا دفن شد. آرامگاهی در منطقه الشعیبه بصره امروز به طور محلی و نهادی به قبر او نسبت داده می‌شود و گزارش‌های جدید وجود فیزیکی آن را تأیید می‌کنند. سنت تاریخی بصره و الطف قوی است، اما ساختمان جدید همچنان یک ادامه منسوب است، زیرا زنجیره بی‌گسست باستان‌شناختی یا کتیبه‌ای تا قبر شخصی اصلی اثبات نشده است.