زمزم برای هاجر و اسماعیلِ شیرخوار علیه‌السلام: توکل، جست‌وجو و نجات الهی

صحیح بخاری داستان زمزم را از زمانی آغاز می‌کند که اسباب ظاهری اندک اما توکل بر خدا بسیار استوار بود. ابراهیم علیه‌السلام هاجر و اسماعیل شیرخوار علیه‌السلام را به نزدیکی کعبه آورد، در جایی که بعدها زمزم شناخته شد. آن زمان در مکه نه ساکنی بود و نه آبی. مقداری خرما و آب برای آنان گذاشت و بازگشت.

هاجر پرسید چرا آنان را در چنین دره‌ای رها می‌کند. وقتی دانست این کار به فرمان خداست، گفت خدا آنان را رها نخواهد کرد. پس از آنکه ابراهیم از دید پنهان شد، رو به خانه مقدس کرد و دعایی نمود که زمینه گسترده آن در ابراهیم ۱۴:۳۷ محفوظ است؛ بخشی از فرزندان خود را در دره‌ای بی‌کشت نزد خانه مقدس ساکن کرده بود تا نماز برپا دارند و از خدا خواست دل‌ها به سوی آنان متمایل شود و روزی به آنان برسد.

وقتی آب تمام شد، مادر و کودک هر دو تشنه شدند. هاجر بر صفا رفت و برای یافتن کمک نگاه کرد، سپس به مروه رسید و این جست‌وجو را هفت بار تکرار کرد. پیامبر ﷺ فرمود این ماجرا ریشه سعی مردم میان صفا و مروه شد.

در آخرین نوبت نزدیک مروه، هاجر صدایی شنید و یاری خواست. در قوی‌ترین روایت مرفوع، یعنی صحیح بخاری ۳۳۶۴، فرشته‌ای را در محل زمزم دید که با پاشنه خود، یا در لفظ دیگر همان روایت با بال خود، زمین را می‌کاوید تا آب پدیدار شد.

در تفسیر کلاسیک یک گزارش کهن دیگر نیز محفوظ است. طبری از ابن عباس رضی الله عنهما نقل می‌کند که اسماعیل علیه‌السلام از شدت تشنگی با پاشنه خود زمین را می‌سایید و وقتی هاجر بازگشت، چشمه را در همان محل جوشان یافت. این گزارش به عنوان یک روایت تفسیری منقول حفظ می‌شود و با عبارت صحیح بخاری یکی دانسته نمی‌شود.

هاجر آب را جمع کرد، مشک را پر نمود، نوشید و کودک را شیر داد. پیامبر ﷺ برای مادر اسماعیل طلب رحمت کرد و فرمود اگر آب را رها می‌کرد، زمزم چشمه‌ای روان می‌شد. فرشته نیز او را آرام کرد که خدا اهل این مکان را رها نمی‌کند و این پسر همراه پدرش خانه خدا را خواهد ساخت.

مدتی بعد گروهی از جرهم پرندگانی را دیدند که بر نقطه‌ای بی‌آب می‌چرخیدند. فرستادگانشان چشمه را یافتند و از هاجر اجازه خواستند نزدیک آن ساکن شوند. او پذیرفت. بدین ترتیب نجات مادر و کودک با عطای آب، آغاز آبادی و تاریخ مقدس زمزم شد.