حضرت نوح علیه‌السلام

حضرت نوح علیه‌السلام بارها در قرآن نام برده شده و در آغاز یکی از طولانی‌ترین و پیوسته‌ترین روایت‌های پیامبرانه قرآن قرار دارد. هود ۱۱:۲۵-۲۶ او را هشداردهنده‌ای روشن معرفی می‌کند که به سوی قومش فرستاده شد تا آنان را به پرستش جز خدا دعوت نکند.

سوره نوح این تصویر را با نمایش پایداری خارق‌العاده ژرف‌تر می‌کند. نوح می‌گوید قومش را شب و روز دعوت کرد، سپس آشکارا و پنهانی، اما بسیاری روی گرداندند، خود را پوشاندند و بر تکبر پافشاری کردند. بنابراین زندگی او پیش از آن‌که داستان طوفان باشد، داستان دعوتی طولانی به توحید است.

قرآن ۲۹:۱۴ بیان زمانی اصلی را ارائه می‌کند: نوح هزار سال جز پنجاه سال در میان قومش ماند تا طوفان ستمگران را فراگرفت. آیه با قطعیت ۹۵۰ سال حضور در میان قوم را ثابت می‌کند. نباید آن را به طول عمر دقیق او تبدیل کرد، زیرا مورخان کلاسیک خود درباره مدت زندگی پیش و پس از طوفان حساب‌های گوناگون نقل می‌کنند.

قرآن حتی نام بت‌هایی را که دعوت او با پرستششان مقابله می‌کرد ذکر می‌کند. در نوح ۷۱:۲۳ ود، سواع، یغوث، یعوق و نسر از معبودهایی‌اند که مخالفان حاضر به ترک آنها نبودند. تفسیرهای متأخر درباره منشأشان مطالب بیشتری می‌آورند، اما خود نام‌ها قرآنی‌اند.

پس از ادامه انکار، خداوند به نوح خبر داد که جز ایمان‌آورندگان موجود دیگر کسی ایمان نخواهد آورد و به او فرمان داد کشتی را زیر نظر و وحی الهی بسازد. بزرگان قوم هنگام ساختن آن او را مسخره می‌کردند. قرآن اندازه دقیق کشتی، نوع چوب یا شمار ثابت مسافران را بیان نمی‌کند.

هنگامی که نشانه مقرر آمد، به نوح دستور داده شد از هر جفتی، اعضای خانواده جز کسانی که حکم درباره‌شان گذشته بود، و مؤمنان را سوار کند. قرآن تصریح می‌کند که مؤمنان همراه او اندک بودند. سوره قمر گشوده شدن درهای آسمان با آب فرو‌ریزنده و جوشیدن چشمه‌ها از زمین را توصیف می‌کند، در حالی که هود کشتی را در موج‌هایی مانند کوه‌ها نشان می‌دهد. این متون آب خارق‌العاده از بالا و پایین و داوری ویرانگر را ثابت می‌کنند، اما مرز علمی و مدرن قابل نقشه‌برداری برای طوفان به دست نمی‌دهند.

شخصی‌ترین بخش خانوادگی در هود ۱۱:۴۲-۴۶ رخ می‌دهد. نوح پسری را جدا ایستاده دید و او را به سوار شدن فراخواند. پسر گفت به کوهی پناه می‌برد. نوح هشدار داد که آن روز هیچ پناهی از فرمان خدا نیست مگر برای کسی که مورد رحمت قرار گیرد، و موج میان آن دو حائل شد.

پسر غرق شد. وقتی نوح درباره خانواده خود دعا کرد، خداوند روشن ساخت که آن پسر در خانواده وعده‌داده‌شده برای نجات داخل نیست. ابن کثیر او را پسر زیستی نوح می‌داند و اندیشه نامشروع بودنش را رد می‌کند. قرآن نام او را ذکر نمی‌کند؛ یام و کنعان نام‌های تفسیری متأخرند.

قرآن ۶۶:۱۰ مرز خانوادگی دیگری را قطعی می‌کند. نوح همسری داشت که ایمان را نپذیرفت و ازدواج با پیامبر او را نجات نداد. طبری خیانت یادشده در آیه را خیانت دینی و مخالفت با رسالت می‌داند نه زنا. نام‌های شخصی‌ای که بعدها برای او نقل شده‌اند همچنان نامطمئن‌اند.

طوفان با فرمان خدا به زمین برای بلعیدن آب و به آسمان برای بازایستادن پایان یافت. هود ۱۱:۴۴ می‌گوید کشتی بر جودی قرار گرفت. بنابراین جودی جغرافیای قطعی رویداد در قرآن است، اما جای نشستن کشتی است نه دلیل قبر نوح. صافات ۳۷:۷۵-۸۲ می‌گوید خدا دعای نوح را پذیرفت، او و خانواده‌اش را از اندوه بزرگ نجات داد، نسلش را بازمانده قرار داد و یاد نیک او را باقی گذاشت.

تفسیر کلاسیک نسل باقی‌مانده را با سام، حام و یافث پیوند می‌دهد. ترمذی گزارشی درباره نسب آنان نقل می‌کند، اما درجه روایت میان طرق و ناقدان مورد اختلاف است؛ بنابراین این نام‌ها باید با قید نقل شوند، نه به‌عنوان نتیجه‌ای حدیثی و بی‌اختلاف.

صحیح بخاری شواهد مهم اعتقادی و اخروی نیز می‌افزاید. در روایت شفاعت، مردم نزد نوح می‌آیند و او را نخستین رسولی می‌خوانند که خدا به مردم زمین فرستاد و بنده‌ای شکرگزار. این تعبیر درباره جایگاه او در میان رسولان فرستاده‌شده به انسان‌هاست و نبوت آدم را در کلام کلاسیک نفی نمی‌کند.

گزارش دیگری در بخاری می‌گوید نوح و قومش در روز قیامت آورده می‌شوند. نوح گواهی می‌دهد که پیام را رسانده است، قومش انکار می‌کنند و امت محمد به سود او شهادت می‌دهند. صحیح بخاری همچنین می‌گوید هر پیامبری قومش را از دجال برحذر داشته و صریحاً می‌گوید نوح نیز چنین کرد. اینها آموزه‌های صحیح درباره نقش پیامبرانه اوست و از خود روایت قرآنی طوفان متمایز است.

روایتی دارای درجه که در مسند احمد و مستدرک حفظ شده، نوح را هنگام نزدیک شدن مرگ در حال وصیت به پسری نشان می‌دهد. او به توحید و ذکر خدا فرمان داد و از شرک و تکبر نهی کرد. این گزارش سنت وصیت اخلاقی پایانی را پشتیبانی می‌کند، اما نام پسر، تاریخ مرگ یا جای قبر را تعیین نمی‌کند.

پایان زندگی زمینی نوح از نظر تاریخی حل‌نشده است. مورخان کلاسیک محاسبات مختلفی درباره سن کلی و سنت‌های متفاوتی درباره دفن او نقل می‌کنند. ابن کثیر گزارشی مرسل را ثبت می‌کند که قبر او را در مسجدالحرام می‌داند و آن را قوی‌تر از نسبت متأخر کرک نوح می‌شمارد، در حالی که عینی روایت‌هایی نزدیک جودی، هند و بابل نیز ثبت کرده است. ابن تیمیه صریحاً قبر منسوب به نوح در نزدیکی بعلبک یا جبل لبنان را رد می‌کند. هیچ حدیث صحیحی محل دفن را تعیین نمی‌کند، هیچ قبر موجودی با اطمینان قابل شناسایی نیست و ادعاهای معاصر کشف کشتی این حدود منبعی را تغییر نمی‌دهند.