جوان اصحاب اخدود

جوانی که در روایت اصحاب اخدود از او یاد می‌شود در قوی‌ترین منابع عمداً بی‌نام است. قرآن ۸۵:۴–۱۰ آزارگرانی را نکوهش می‌کند که گودالی پر از آتش آماده کردند و شکنجه مؤمنان را تنها به سبب ایمانشان به الله تماشا کردند. این آیات نام پسر، پادشاه، ساحر یا راهب را نمی‌گویند و هیچ کشور، شهر یا تاریخی را نیز تعیین نمی‌کنند.

صحیح مسلم ۳۰۰۵ روایت اصلی زندگی او را ارائه می‌دهد. پادشاهی ساحری داشت که چون پیر شد خواست پسری نزد او فرستاده شود تا سحر بیاموزد. در مسیر پسر به سوی ساحر، راهبی زندگی می‌کرد. پسر شروع کرد نزد راهب توقف کند و سخنان او را بشنود و به آموزش او گرایش یافت؛ به این ترتیب میان جهان دینی راهب و خدمتی که ساحر پادشاه از او انتظار داشت قرار گرفت.

با حادثه‌ای در راه، یقین پسر عمیق‌تر شد. حیوان بزرگی راه مردم را بسته بود. پسر دعا کرد اگر راه راهب نزد الله محبوب‌تر از راه ساحر است، الله آن حیوان را بمیراند. سنگی انداخت، حیوان مرد و مردم توانستند عبور کنند. وقتی ماجرا را برای راهب گفت، راهب گفت کار او به مرحله بزرگی رسیده و هشدار داد که آزموده خواهد شد.

حدیث سپس معنای شهرت خارق‌العاده پسر را با دقت محدود می‌کند. درمان نابینایی مادرزاد، برص و بیماری‌های دیگر با او پیوند یافت، اما او نگفت که این قدرت از خودش است. هنگامی که ندیم نابینای پادشاه برای درمان هدایا پیشنهاد کرد، پسر گفت الله شفا می‌دهد و اگر آن مرد به الله ایمان آورد برایش دعا خواهد کرد. مرد ایمان آورد، پسر دعا کرد و الله بینایی او را بازگرداند.

ایمان تازه ندیم او را در معرض خشونت پادشاه قرار داد. زیر شکنجه نام پسر را گفت و سپس خود پسر شکنجه شد تا راهب شناخته شد. راهب و ندیم مؤمن حاضر نشدند از دین خود برگردند و کشته شدند. پسر نیز ایمانش را رها نکرد.

پادشاه سپس نخستین تلاش برای کشتن او را فرمان داد. مردانی پسر را به قله کوه بردند و دستور داشتند اگر از دینش برنگشت او را پایین بیندازند. پسر از الله خواست به هر گونه که می‌خواهد او را از آنان نجات دهد. کوه لرزید، مأموران سقوط کردند و پسر زنده نزد پادشاه بازگشت.

تلاش دوم در دریا صورت گرفت. گروهی دیگر مأمور شدند پسر را به دریا ببرند و اگر دینش را ترک نکرد او را در آب بیندازند. او بار دیگر دعا کرد الله او را در برابر آنان کفایت کند. کشتی واژگون شد، مأموران غرق شدند و پسر دوباره نزد پادشاه بازگشت.

آنگاه پسر مرگ خود را به شهادتی عمومی تبدیل کرد. به پادشاه گفت تا مردم را گرد نیاورد، او را به تنه یا درختی نبندد، تیری از ترکش او برندارد و پیش از پرتاب نگوید «به نام الله، پروردگار این پسر»، نمی‌تواند او را بکشد. این روش پادشاه را وادار می‌کرد همان ربوبیت الهی را بر زبان آورد که می‌کوشید سرکوب کند.

پادشاه دستورها را اجرا کرد. تیر به شقیقه پسر اصابت کرد؛ دستش را بر زخم گذاشت و جان سپرد. مردمِ گردآمده اعلام کردند به پروردگار پسر ایمان آورده‌اند. بنابراین شهادت او دقیقاً نتیجه‌ای خلاف خواست پادشاه داشت: اعدام علنی که برای از میان بردن نفوذ او انجام شد، بلافاصله سبب گسترش ایمان گردید.

پاسخ پادشاه آزار جمعی بود. دستور داد گودال‌هایی حفر و آتش روشن شود و مؤمنان میان ترک دین و ورود به آتش مخیر شدند. صحیح مسلم با صحنه تکان‌دهنده زنی که کودکی در آغوش داشت پایان می‌یابد؛ او در برابر آتش درنگ کرد و کودک به او گفت ثابت‌قدم بماند، زیرا بر حق است. این صحنه پایانی شهادت پسر را با جامعه گسترده مؤمنان در روایت اصحاب اخدود پیوند می‌دهد.

جامع ترمذی ۳۳۴۰ روایتی نزدیک را حفظ می‌کند و آیات سوره بروج را صریحاً در ارتباط با این آزار می‌آورد. می‌افزاید که پسر دفن شد و گزارشی نقل می‌کند که بعدها در زمان عمر بن خطاب بیرون آورده شد، در حالی که انگشتش همچنان بر شقیقه‌اش بود همان‌گونه که هنگام کشته شدن قرار داشت. این افزوده برای موضوع دفن مهم است، اما شهر، کشور، قبرستان، زیارتگاه یا نقطه قبر را تعیین نمی‌کند.

تفاسیر کلاسیک تلاش‌های متعددی برای تعیین تاریخی اصحاب اخدود حفظ کرده‌اند. طبری بیش از یک دیدگاه، از جمله نجران و روایت‌هایی درباره اقوام پیشین، را در کنار حدیث صهیب گرد می‌آورد. ابن کثیر، قرطبی و بغوی نیز لایه‌های مختلف روایی را حفظ کرده‌اند. ازاین‌رو گزارش تفسیری اجازه نمی‌دهد همه نام‌ها، مکان‌ها و فرمانروایان متأخر در یک زندگی‌نامه قطعی ادغام شوند.

مشهورترین تعیین متأخر، داستان نجران درباره عبدالله بن ثامر و ذونواس است که از ابن اسحاق نقل شده است. ابن کثیر به‌طور مشخص می‌گوید اگر تمایز تاریخی روایت‌ها حفظ شود، این گزارش باید داستانی غیر از روایت صحیح مسلم باشد. پژوهش کتیبه‌ای جدید نیز به‌طور مستقل از آزار گسترده در نجران در سال ۵۲۳ میلادی در زمان یوسف اسأر یثأر خبر می‌دهد و منابع رسمی میراث فرهنگی محوطه باستانی اخدود را در آنجا ثبت کرده‌اند. این امر نجران را زمینه‌ای جدی برای یکی از سنت‌های اصحاب اخدود می‌سازد، اما ثابت نمی‌کند پسر گمنام صحیح مسلم همان عبدالله بن ثامر بوده یا دفنش در محوطه امروزی واقع شده است.