تاریخ دقیق و محل قطعی تولد علی بن محمد سمری، رحمة‌الله‌علیه، در منابع تاریخی موجود حفظ نشده است. اطلاعات زندگینامه‌ای درباره سال‌های آغازین زندگی او اندک است، هرچند برخی گزارش‌ها او را در شمار افراد مرتبط با امام حسن عسکری، علیه‌السلام، قرار می‌دهند. نسبت سمری یا سامری با مکانی به نام سمر میان بصره و واسط در عراق مرتبط دانسته شده است، اما این نسبت به تنهایی ثابت نمی‌کند که همانجا زادگاه او بوده است. ازاین‌رو سال یا شهر مشخصی برای تولد او با قطعیت بیان نمی‌شود.
علی بن محمد سمری رحمة‌الله‌علیه
یادداشت پژوهشی نسب — مشاهده بیشتر
نام او علی بن محمد السمری است و کنیهٔ ابوالحسن نیز نقل شده است. منابع زندگینامه‌ای ضبط‌های متفاوتی از نسبت السمری یا السامری حفظ کرده‌اند. نام پدری، نام پدر او را محمد نشان می‌دهد، اما شواهد منبعِ ارائه‌شده نسب کامل یا ساختار خانوادگیِ تفصیلی را ثابت نمی‌کند.
PER-000915
شخص صالح
تأییدشده
محل دفن نامعلوم
پشتیبانی‌شده در منابع گوناگون
⚙️ چاپ، اشتراک و گزینه‌های دیگر
علی بن محمد سمری، رحمة‌الله‌علیه، در تاریخ امامی دوازده‌امامی به عنوان چهارمین و آخرین نایب خاص غیبت صغری شناخته می‌شود. او حدود سال 326 قمری پس از حسین بن روح نوبختی، رحمة‌الله‌علیه، مسئولیت را بر عهده گرفت و تا سال 329 قمری در دوره‌ای کوتاه اما تعیین‌کننده خدمت کرد. مهم‌ترین جایگاه تاریخی او به توقیع پایانی مربوط است که در آن از وفاتش در شش روز آینده خبر داده شد، از تعیین جانشین منع گردید و پایان نیابت خاص اعلام شد. در سنت دوازده‌امامی، وفات او با آغاز غیبت کبری پیوند دارد و زیارتگاه کنونی بغداد نیز انتساب محلی و عبادی پیوسته‌ای به او را حفظ کرده است.
روایت تاریخی امامی وفات علی بن محمد سمری، رحمة‌الله‌علیه، را در شعبان 329 قمری قرار می‌دهد، در حالی که برخی نقل‌ها یا چاپ‌ها سال 328 قمری را نیز حفظ کرده‌اند. در توقیع مشهور پایانی به او خبر داده شد که در شش روز آینده وفات خواهد کرد و مأمور شد جانشینی تعیین نکند.
زیارتگاه کنونی بغداد در سنت عبادی دوازده‌امامی و تاریخ محلی پیوسته به علی بن محمد سمری، رحمة‌الله‌علیه، منسوب است. منابع امامی قدیم و متأخر محل دفن او را در بغداد نزدیک قبر شیخ کلینی، رحمة‌الله‌علیه، قرار می‌دهند و این انتساب در حافظه زیارتی نسل‌ها ادامه یافته است. مختصات دقیق ثبت‌شده جایگاه زیارتگاه شناخته‌شده کنونی را به‌درستی نشان می‌دهد، اما داده پژوهشی این شناسایی را به صورت یک انتساب پیوسته دوازده‌امامی و تاریخی محلی مطرح می‌کند، نه اثبات باستان‌شناختی جدید برای قبر دقیق. بنابراین مکان به عنوان زیارتگاه منسوب در نظر گرفته می‌شود و نقطه نقشه‌ای اثبات قطعی باستان‌شناختی مرز دفن تلقی نمی‌شود.
زندگی‌نامه و معرفی تاریخی
علی بن محمد سمری رحمت خدا بر او باد، در تاریخ تشیع دوازده‌امامی جایگاهی تعیین‌کننده دارد. منابع کهن امامی او را چهارمین و آخرین نایب خاص امام محمد مهدی علیه السلام در سال‌های پایانی غیبت صغری معرفی می‌کنند. اهمیت او نه به منصب سیاسی یا آثار فراوان، بلکه به اعتمادی بازمی‌گردد که در دوره‌ای حساس بر دوش او بود؛ دوره‌ای که جامعه از ارتباط به‌وسیله نمایندگان معین به مرحله‌ای تازه از سازمان دینی و علمی منتقل می‌شد. در همین زمینه تاریخی، غیبت صغری معمولاً از سال 260 تا 329 هجری دانسته می‌شود. در این دوره چهار نماینده، نامه‌ها را منتقل می‌کردند، وجوه شرعی را دریافت می‌نمودند و پیوند میان پیروان پراکنده را در فضای سیاسی عباسیان حفظ می‌کردند. سمری پس از حسین بن روح نوبختی، احتمالاً نزدیک سال 326 هجری، این مسئولیت را پذیرفت. اطلاعات باقی‌مانده از نیابت کوتاه او اندک است و این امر با ماهیت پنهان و محتاطانه آن شبکه سازگار است.
مهم‌ترین ویژگی به‌یادمانده از او امانت‌داری است. معرفی او از سوی نایب پیشین و پذیرش خدمتش در جامعه نشان می‌دهد که در حلقه مورد اعتماد امامی شناخته شده بود. او این جایگاه را به ملک خانوادگی تبدیل نکرد، مدعی اختیار مستقل نشد و جانشینی از پیش خود تعیین نکرد. در منابع، وظیفه او امانتی محدود و تفویض‌شده است. در کنار این مسئولیت‌ها، مشهورترین گزارش درباره او توقیع پایانی منسوب به امام مهدی علیه السلام است. در آن، مرگ او ظرف شش روز پیش‌بینی شد، به پایان دادن کارها فرمان یافت و از تعیین جانشین منع گردید. ابن بابویه صدوق و شیخ طوسی این گزارش را نقل کرده‌اند. در اندیشه امامی، این توقیع پایان نیابت خاص و آغاز غیبت کبری را نشان می‌دهد و راه ادعای نمایندگی شخصی بعدی را می‌بندد.
روایت مشهور امامی وفات او را در شعبان سال 329 هجری می‌داند، هرچند در برخی نقل‌ها یا چاپ‌ها سال 328 نیز آمده است. گزارش شده است که حاضران از جانشین پرسیدند و او کسی را معرفی نکرد و امر را به خدا واگذاشت. همین خودداری، معنای اخلاقی زندگی او را برجسته می‌کند: امانت با پایان مدت خود باید بازگردانده شود و به قدرت شخصی تبدیل نگردد. در این مرحله پایانی، آرامگاه او در بغداد یاد چهارمین نایب را در شهری حفظ می‌کند که شبکه پایانی غیبت صغری در آن فعال بود. شناسایی کنونی آرامگاه بر استمرار سنت زیارتی امامی و حافظه محلی استوار است و نباید آن را دلیل مستقل همه جزئیات زندگی آغازین او دانست. این مکان برای زائران یادآور اعتماد، خدمت منضبط و گذار تاریخی از غیبت صغری به غیبت کبری است.
زندگی او می‌آموزد که مسئولیت دینی بدون شناخت مرز اختیار سالم نمی‌ماند. نهادها زمانی پایدارند که صاحبان منصب از ابهام عمومی برای ساختن جانشین یا قدرت شخصی بهره نگیرند. خدمت کوتاه اما سرنوشت‌ساز او همچنین نشان می‌دهد که اهمیت تاریخی همیشه به حجم گزارش‌ها وابسته نیست؛ گاه یک تصمیم امانت‌دارانه در لحظه‌ای حساس، ساختار یک جامعه را برای سده‌ها شکل می‌دهد.
مهم‌ترین ویژگی به‌یادمانده از او امانت‌داری است. معرفی او از سوی نایب پیشین و پذیرش خدمتش در جامعه نشان می‌دهد که در حلقه مورد اعتماد امامی شناخته شده بود. او این جایگاه را به ملک خانوادگی تبدیل نکرد، مدعی اختیار مستقل نشد و جانشینی از پیش خود تعیین نکرد. در منابع، وظیفه او امانتی محدود و تفویض‌شده است. در کنار این مسئولیت‌ها، مشهورترین گزارش درباره او توقیع پایانی منسوب به امام مهدی علیه السلام است. در آن، مرگ او ظرف شش روز پیش‌بینی شد، به پایان دادن کارها فرمان یافت و از تعیین جانشین منع گردید. ابن بابویه صدوق و شیخ طوسی این گزارش را نقل کرده‌اند. در اندیشه امامی، این توقیع پایان نیابت خاص و آغاز غیبت کبری را نشان می‌دهد و راه ادعای نمایندگی شخصی بعدی را می‌بندد.
روایت مشهور امامی وفات او را در شعبان سال 329 هجری می‌داند، هرچند در برخی نقل‌ها یا چاپ‌ها سال 328 نیز آمده است. گزارش شده است که حاضران از جانشین پرسیدند و او کسی را معرفی نکرد و امر را به خدا واگذاشت. همین خودداری، معنای اخلاقی زندگی او را برجسته می‌کند: امانت با پایان مدت خود باید بازگردانده شود و به قدرت شخصی تبدیل نگردد. در این مرحله پایانی، آرامگاه او در بغداد یاد چهارمین نایب را در شهری حفظ می‌کند که شبکه پایانی غیبت صغری در آن فعال بود. شناسایی کنونی آرامگاه بر استمرار سنت زیارتی امامی و حافظه محلی استوار است و نباید آن را دلیل مستقل همه جزئیات زندگی آغازین او دانست. این مکان برای زائران یادآور اعتماد، خدمت منضبط و گذار تاریخی از غیبت صغری به غیبت کبری است.
زندگی او می‌آموزد که مسئولیت دینی بدون شناخت مرز اختیار سالم نمی‌ماند. نهادها زمانی پایدارند که صاحبان منصب از ابهام عمومی برای ساختن جانشین یا قدرت شخصی بهره نگیرند. خدمت کوتاه اما سرنوشت‌ساز او همچنین نشان می‌دهد که اهمیت تاریخی همیشه به حجم گزارش‌ها وابسته نیست؛ گاه یک تصمیم امانت‌دارانه در لحظه‌ای حساس، ساختار یک جامعه را برای سده‌ها شکل می‌دهد.
اهمیت تاریخی و میراث
اهمیت تاریخی علی بن محمد سمری رحمت خدا بر او باد در این است که دوره او زنجیره مستند چهار نایب خاص را در تشیع دوازده‌امامی به پایان رساند. توقیع پایانی منسوب به امام مهدی علیه السلام به متنی بنیادین برای تعریف گذار از غیبت صغری به غیبت کبری و رد ادعای نیابت شخصی ویژه در دوره بعد تبدیل شد. در همین زمینه تاریخی، زندگی او همچنین شبکه‌های دینی بغداد در اواخر عصر عباسی را روشن می‌کند. نمایندگان، پیروان را به یکدیگر پیوند می‌دادند، پرسش‌ها و پاسخ‌ها را منتقل می‌کردند و اموال امانی را نگه می‌داشتند، در حالی که از آشکارشدن سیاسی پرهیز داشتند. دوره کوتاه سمری نشان می‌دهد که خدمتی آرام و اداری در پایان یک مرحله تاریخی می‌تواند اهمیت اعتقادی بزرگی پیدا کند.
آرامگاه او در بغداد ارزش منطقه‌ای و آموزشی دارد، زیرا حافظه نایب چهارم را در مکانی عینی نگه می‌دارد. اهمیت اصلی آن بیش از شکوه معماری، به امانت‌داری، پایان یک نهاد مشخص و شکل‌گیری صورت تازه اقتدار دینی امامی پس از سال 329 هجری مربوط است.
آرامگاه او در بغداد ارزش منطقه‌ای و آموزشی دارد، زیرا حافظه نایب چهارم را در مکانی عینی نگه می‌دارد. اهمیت اصلی آن بیش از شکوه معماری، به امانت‌داری، پایان یک نهاد مشخص و شکل‌گیری صورت تازه اقتدار دینی امامی پس از سال 329 هجری مربوط است.
پیوندهای خانوادگی
منابع
Kitab al-Ghayba | Muhammad ibn al-Hasan al-Tusi | Section on Ali ibn Muhammad al-Samarri and the fin | fourth deputyship, final tawqi, six-day death notice, no-successor instruction and end of special deputyshipKamal al-Din wa Tamam al-Ni'ma | Muhammad ibn Ali ibn Babawayh al-Saduq | Report of the final tawqi; pagination varies by ed | final tawqi and transition from Minor to Major Occultation
Islamic Messianism: The Idea of Mahdi in Twelver Shi'ism | Abdulaziz Abdulhussein Sachedina | Discussion of the Minor Occultation and the four r | modern academic discussion of the Minor Occultation and four representatives
An Introduction to Shi'i Islam | Moojan Momen | Discussion of the four representatives and transit | modern historical overview of the four representatives and institutional transition
Thaqalayn | transmitted report collection | https://thaqalayn.net/chapter/39/2/43 | final communication and deputyship context
Additional donor web reference (unpaired) | https://www.iranicaonline.org/articles/islam-in-iran-vii-the-concept-of-mahdi-in-twelver-shiism/
Additional donor web reference (unpaired) | https://al-islam.org/special-deputies/fourth-special-deputy-ali-ibn-muhammad-samari-ra
Additional donor web reference (unpaired) | https://imamhussain.org/arabic/28770
نگارخانه تصاویر
هنوز تصویر تأییدشده‌ای موجود نیست.
📤 ارسال تصویر این شخصیت یا مکان
تصویر پیش از تأیید عمومی نخواهد شد.
💬 دیدگاه بازدیدکنندگان
هنوز دیدگاه تأییدشده‌ای نیست؛ نخستین دیدگاه را شما بنویسید.
دیدگاه پس از تأیید مدیریت منتشر می‌شود.