تاریخ دقیق تولد حضرت حکم رضیاللهعنه در منابع کهن با اطمینان حفظ نشده است. تصویر تاریخی مطمئن او از صحبت با پیامبر آغاز میشود؛ سپس در بصره ساکن شد و از آنجا روایت حدیث و فعالیتهای اداری او روشنتر ثبت شده است.
حضرت حکم بن عمرو غفاری رضیاللهعنه
Al-Hakam's lineage is given as al-Hakam ibn Amr ibn Mujadda ibn Hudhaym ibn al-Harith ibn Nu'ayla ibn Mulayl. Genealogists explain that Nu'ayla was a brother of Ghifar ibn Mulayl, which accounts for the established al-Ghifari affiliation. His father was Amr ibn Mujadda. His brother Rafi ibn Amr was also a Companion, and Atiyya ibn Amr is also named as a brother in biographical material. His mother is most commonly identified as Asma bint Hilal ibn Asad ibn Abd Allah, while another maternal form is transmitted in some rijal sources. His daughter al-Janub bint al-Hakam is reported to have married Qutham ibn al-Abbas.
PER-001692
صحابی
تأییدشده
محل دفن نامعلوم
حوزه منبع اهل سنت
⚙️ چاپ، اشتراک و گزینههای دیگر
حضرت حکم بن عمرو غفاری رضیاللهعنه از صحابه پیامبر، از راویان مرتبط با بصره و از والیان خراسان در سده نخست هجری بود. مرو را مرکز حکومت خود قرار داد و لشکرکشیهایی به سوی جوزجان، تخارستان و ماوراءالنهر رهبری کرد. ایستادگی او در مقدم داشتن حکم قرآن درباره تقسیم غنیمت بر دستور سیاسی از مشهورترین بخشهای زندگی اوست. قول اصلی وفات او را در مرو در سال 50 هجری / 670 میلادی میداند و قبرش بهطور سنتی کنار قبر حضرت بریده بن حصیب رضیاللهعنه در تنورکران شناخته میشود.
مشهورترین تاریخ وفات حضرت حکم رضیاللهعنه سال 50 هجری / 670 میلادی است و سالهای 45 هجری / 665 میلادی و 51 هجری / 671 میلادی نیز نقل شدهاند. قویترین روایت وفات او را در مرو و در دوران حکومت خراسان قرار میدهد.
قبر حضرت حکم رضیاللهعنه بهطور سنتی در تنورکران مرو و کنار قبر حضرت بریده بن حصیب رضیاللهعنه شناخته میشود؛ یک گزارش محلی قدیم فاصله دو قبر را حدود یک ذراع میداند. آرامگاههای هر دو صحابی پیش از ویرانی مغولی نیز شناخته شده بودند. در اوایل سده پانزدهم شاه رخ مجموعه آرامگاهی را بازسازی کرد و ایوانهای تیموری و مسجدی افزود. یونسکو امروز همین مجموعه را به عنوان جزء 886-008 مرو باستان، آرامگاههای اصحاب یا ایوانهای تیموری، ثبت کرده است.
زندگینامه و معرفی تاریخی
حضرت حکم بن عمرو غفاری رضیاللهعنه، که حکم بن اقرع نیز خوانده شده، از صحابه پیامبر صلیاللهعلیهوآله بود. مطمئنترین کنیه او ابو عمرو است و کنیه ابو برزه نیز در برخی منابع نقل شده، اما برای شناسه اصلی مناسب نیست زیرا با ابو برزه اسلمی رضیاللهعنه اشتباه میشود. نسبشناسان قدیم توضیح میدهند که خانواده او از نسل نعیلۀ برادر غفار بود و از همین راه به غفار نسبت داده شد. برادرش رافع بن عمرو نیز صحابی بود و نام برادر دیگری، عطیه بن عمرو، در منابع زندگینامهای دیده میشود. مشهورترین گزارش درباره مادر او اسماء بنت هلال بن اسد بن عبدالله است، هرچند در برخی مجموعههای رجال صورت دیگری نیز برای نام مادر نقل شده است. دخترش الجنوب همسر قثم بن عباس معرفی شده است.
روایتهای کهن رجالی میگویند حضرت حکم رضیاللهعنه تا وفات پیامبر در صحبت آن حضرت بود و سپس در بصره اقامت گزید. بدین ترتیب او در شمار صحابهای قرار گرفت که خاطره و آموزش مستقیم عصر نبوی را به شهرهای نظامی تازهتأسیس دوران فتوحات نخستین منتقل کردند. گزارشهای بعدی نیز او را در شمار کسانی یاد میکنند که از درگیریهای اصلی فتنه نخست کناره داشتند. مواد باقیمانده درباره او بهویژه در روایت حدیث در بصره، ولایت خراسان و لشکرکشیهای شرقی تفصیل بیشتری دارد.
حضرت حکم رضیاللهعنه از پیامبر روایت کرد و شماری از تابعین برجسته از او حدیث آموختند؛ از جمله جابر بن زید، حسن بصری، محمد بن سیرین، عبدالله بن صامت، سواده بن عاصم و دلجه بن قیس. در صحیح بخاری دیدگاه او درباره منع گوشت الاغ اهلی در ضمن یک بحث فقهی بصرهای ثبت شده است و سنن نسائی نیز روایتی از او درباره استفاده مرد از آب باقیمانده وضوی زن نقل میکند. این شواهد نشان میدهد که میراث او تنها به حکومت و جنگ محدود نبود، بلکه در انتقال حدیث و حافظه فقهی بصره نیز سهم داشت.
تا میانه سده نخست هجری، حضرت حکم رضیاللهعنه در بصره به عنوان صحابی و مدیر باتجربه شناخته میشد. پس از آنکه زیاد بن ابیه مسئول عراق و سرزمینهای شرقی شد، حکم را به حکومت خراسان گماشت؛ گزارشهای اولیه ورود او را حدود سالهای 44–45 هجری / 664–665 میلادی قرار میدهند. او از هرات وارد منطقه شد، از ناحیه کوهستانی جوزجان گذشت و مرو را مرکز حکومت استانی خود قرار داد. پژوهش دانشنامه اسلامی ترکیه درباره تاریخ مرو نیز حکومت او را در همان مرحلهای میداند که مرو به مرکز نظامی و اداری خراسان تبدیل میشد.
حضرت حکم رضیاللهعنه از مرو لشکرکشیهایی به سوی قهستان، طخارستان و نواحی آن سوی جیحون انجام داد. خلاصههای تاریخی بعدی فتح غور و فراونده و پیشروی تا جغانیان را با فرماندهی او پیوند میدهند. بررسی دانشنامه ترکیه درباره روابط آغازین عرب و ترک نیز عبور او از جیحون و رسیدن به جغانیان را ثبت میکند. ترتیب و تاریخ همه نبردهای مرزی در کتابهای فتوحات یکسان نیست، اما تصویر کلی روشن است: حکومت او بخشی از مرحلهای بود که مرو به پایگاه اصلی اداره و عملیات نظامی در خراسان شرقی تبدیل شد.
در یکی از روایتهای لشکرکشی آمده است که سپاه حضرت حکم رضیاللهعنه در منطقهای کوهستانی در جنوب پامیر، میان نیروهای ترک، محاصره شد. مهلب بن ابیصفره که در سپاه حضور داشت، یکی از بزرگان محلی را اسیر کرد و از او راه خروج را پرسید. بر پایه گزارش، شبانه در یک مسیر آتش افروختند و چهارپایان را به همان سو راندند؛ دشمن حرکت ظاهری را دنبال کرد و حکم سپاه را از راهی دیگر بیرون برد. این داستان از مواد فتوحات به تاریخنگاریهای متأخر راه یافت و بخشی از یادکرد تدبیر نظامی او شد.
مشهورترین رویداد اداری منسوب به حضرت حکم رضیاللهعنه درباره تقسیم غنیمت است. گزارشها در اینکه فرمان مستقیم از معاویه بود یا از طریق زیاد رسید اختلاف دارند، ولی در اصل مضمون مشترکاند: از او خواسته شد طلا و نقره، و در بعضی نقلها اسیران برگزیده، را پیش از تقسیم برای حکومت مرکزی کنار بگذارد. حکم پاسخ داد که کتاب خدا در اطاعت مقدم است و غنیمت را بر اساس حکمی که از شریعت میفهمید میان سپاه تقسیم کرد. برخی طرق میافزایند که او برکنار، زندانی و زنجیر شد و خواست با همان زنجیرها دفن شود تا این دعوا را در پیشگاه خدا مطرح کند. این مخالفت به بخش برجستهای از یاد تاریخی او تبدیل شد، در حالی که متن نامههای نقلشده با تفاوتهایی حفظ شده است.
روایتی حدیثی این موضع اخلاقی را به تعلیم پیامبر پیوند میدهد. هنگام اعزام حکم به خراسان، عمران بن حصین رضیاللهعنه با او دیدار کرد و یادآور شد که پیامبر فرموده است در نافرمانی خدا از هیچ آفریدهای اطاعت نمیشود؛ حکم تأیید کرد که آن سخن را به یاد دارد. این خبر در مسند احمد با سندهایی نقل شده که در ارزیابی حدیثی معاصر صحیح دانسته شدهاند، و ترمذی نیز نام حکم را در میان راویان اصل اطاعت در کار پسندیده ذکر میکند. در کنار ماجرای غنیمت، این روایت نشان میدهد چرا شرححالنویسان او را والیای به یاد سپردند که تکلیف دینی را بر فشار سیاسی مقدم میداشت.
مشهورترین تاریخ وفات حضرت حکم رضیاللهعنه سال 50 هجری / 670 میلادی است، هرچند سالهای 45 هجری / 665 میلادی و 51 هجری / 671 میلادی نیز نقل شدهاند. قویترین سنت جغرافیایی میگوید او در دوران حکومت خراسان در مرو درگذشت. مزی روایت محلی را نقل کرده که قبر او کنار قبر حضرت بریده بن حصیب رضیاللهعنه بود و میان دو قبر حدود یک ذراع فاصله داشت؛ سنت زندگینامهای بخاری نیز دفن او را کنار بریده در مرو ثبت میکند. دانشنامه اسلامی ترکیه محل دفن را تنورکران معرفی میکند. این گزارشهای همسو، مرو را در برابر روایت بصره به نتیجه قویتر برای دفن تبدیل میکنند، در حالی که اختلاف سال وفات همچنان حفظ میشود.
امروز آرامگاههای اصحاب در مرو باستان، سنت زیارتیِ جداگانه منسوب به حضرت بریده بن حصیب و حضرت حکم بن عمرو رضیاللهعنهما را حفظ میکنند. پژوهش دانشنامه اسلامی ترکیه درباره مرو میگوید آرامگاههای هر دو صحابی پیش از ویرانی مغولی شناخته شده بودند و شاه رخ در اوایل سده پانزدهم آنها را بازسازی کرد و دو ایوان و مسجدی نیز افزود. یونسکو مجموعه موجود را با شناسه 886-008 «ایوانهای تیموری یا اصحاب» ثبت کرده و برای آن نقطه جغرافیایی مشخص میدهد. حجرههای گنبددار امروزی دورههای بازسازی و مرمت متأخر دارند، بنابراین نقطه تأییدشده، مجموعه زیارتی تاریخی زنده و سنت طولانی دفن را نشان میدهد، نه ساختمانی دستنخورده از سده نخست هجری.
روایتهای کهن رجالی میگویند حضرت حکم رضیاللهعنه تا وفات پیامبر در صحبت آن حضرت بود و سپس در بصره اقامت گزید. بدین ترتیب او در شمار صحابهای قرار گرفت که خاطره و آموزش مستقیم عصر نبوی را به شهرهای نظامی تازهتأسیس دوران فتوحات نخستین منتقل کردند. گزارشهای بعدی نیز او را در شمار کسانی یاد میکنند که از درگیریهای اصلی فتنه نخست کناره داشتند. مواد باقیمانده درباره او بهویژه در روایت حدیث در بصره، ولایت خراسان و لشکرکشیهای شرقی تفصیل بیشتری دارد.
حضرت حکم رضیاللهعنه از پیامبر روایت کرد و شماری از تابعین برجسته از او حدیث آموختند؛ از جمله جابر بن زید، حسن بصری، محمد بن سیرین، عبدالله بن صامت، سواده بن عاصم و دلجه بن قیس. در صحیح بخاری دیدگاه او درباره منع گوشت الاغ اهلی در ضمن یک بحث فقهی بصرهای ثبت شده است و سنن نسائی نیز روایتی از او درباره استفاده مرد از آب باقیمانده وضوی زن نقل میکند. این شواهد نشان میدهد که میراث او تنها به حکومت و جنگ محدود نبود، بلکه در انتقال حدیث و حافظه فقهی بصره نیز سهم داشت.
تا میانه سده نخست هجری، حضرت حکم رضیاللهعنه در بصره به عنوان صحابی و مدیر باتجربه شناخته میشد. پس از آنکه زیاد بن ابیه مسئول عراق و سرزمینهای شرقی شد، حکم را به حکومت خراسان گماشت؛ گزارشهای اولیه ورود او را حدود سالهای 44–45 هجری / 664–665 میلادی قرار میدهند. او از هرات وارد منطقه شد، از ناحیه کوهستانی جوزجان گذشت و مرو را مرکز حکومت استانی خود قرار داد. پژوهش دانشنامه اسلامی ترکیه درباره تاریخ مرو نیز حکومت او را در همان مرحلهای میداند که مرو به مرکز نظامی و اداری خراسان تبدیل میشد.
حضرت حکم رضیاللهعنه از مرو لشکرکشیهایی به سوی قهستان، طخارستان و نواحی آن سوی جیحون انجام داد. خلاصههای تاریخی بعدی فتح غور و فراونده و پیشروی تا جغانیان را با فرماندهی او پیوند میدهند. بررسی دانشنامه ترکیه درباره روابط آغازین عرب و ترک نیز عبور او از جیحون و رسیدن به جغانیان را ثبت میکند. ترتیب و تاریخ همه نبردهای مرزی در کتابهای فتوحات یکسان نیست، اما تصویر کلی روشن است: حکومت او بخشی از مرحلهای بود که مرو به پایگاه اصلی اداره و عملیات نظامی در خراسان شرقی تبدیل شد.
در یکی از روایتهای لشکرکشی آمده است که سپاه حضرت حکم رضیاللهعنه در منطقهای کوهستانی در جنوب پامیر، میان نیروهای ترک، محاصره شد. مهلب بن ابیصفره که در سپاه حضور داشت، یکی از بزرگان محلی را اسیر کرد و از او راه خروج را پرسید. بر پایه گزارش، شبانه در یک مسیر آتش افروختند و چهارپایان را به همان سو راندند؛ دشمن حرکت ظاهری را دنبال کرد و حکم سپاه را از راهی دیگر بیرون برد. این داستان از مواد فتوحات به تاریخنگاریهای متأخر راه یافت و بخشی از یادکرد تدبیر نظامی او شد.
مشهورترین رویداد اداری منسوب به حضرت حکم رضیاللهعنه درباره تقسیم غنیمت است. گزارشها در اینکه فرمان مستقیم از معاویه بود یا از طریق زیاد رسید اختلاف دارند، ولی در اصل مضمون مشترکاند: از او خواسته شد طلا و نقره، و در بعضی نقلها اسیران برگزیده، را پیش از تقسیم برای حکومت مرکزی کنار بگذارد. حکم پاسخ داد که کتاب خدا در اطاعت مقدم است و غنیمت را بر اساس حکمی که از شریعت میفهمید میان سپاه تقسیم کرد. برخی طرق میافزایند که او برکنار، زندانی و زنجیر شد و خواست با همان زنجیرها دفن شود تا این دعوا را در پیشگاه خدا مطرح کند. این مخالفت به بخش برجستهای از یاد تاریخی او تبدیل شد، در حالی که متن نامههای نقلشده با تفاوتهایی حفظ شده است.
روایتی حدیثی این موضع اخلاقی را به تعلیم پیامبر پیوند میدهد. هنگام اعزام حکم به خراسان، عمران بن حصین رضیاللهعنه با او دیدار کرد و یادآور شد که پیامبر فرموده است در نافرمانی خدا از هیچ آفریدهای اطاعت نمیشود؛ حکم تأیید کرد که آن سخن را به یاد دارد. این خبر در مسند احمد با سندهایی نقل شده که در ارزیابی حدیثی معاصر صحیح دانسته شدهاند، و ترمذی نیز نام حکم را در میان راویان اصل اطاعت در کار پسندیده ذکر میکند. در کنار ماجرای غنیمت، این روایت نشان میدهد چرا شرححالنویسان او را والیای به یاد سپردند که تکلیف دینی را بر فشار سیاسی مقدم میداشت.
مشهورترین تاریخ وفات حضرت حکم رضیاللهعنه سال 50 هجری / 670 میلادی است، هرچند سالهای 45 هجری / 665 میلادی و 51 هجری / 671 میلادی نیز نقل شدهاند. قویترین سنت جغرافیایی میگوید او در دوران حکومت خراسان در مرو درگذشت. مزی روایت محلی را نقل کرده که قبر او کنار قبر حضرت بریده بن حصیب رضیاللهعنه بود و میان دو قبر حدود یک ذراع فاصله داشت؛ سنت زندگینامهای بخاری نیز دفن او را کنار بریده در مرو ثبت میکند. دانشنامه اسلامی ترکیه محل دفن را تنورکران معرفی میکند. این گزارشهای همسو، مرو را در برابر روایت بصره به نتیجه قویتر برای دفن تبدیل میکنند، در حالی که اختلاف سال وفات همچنان حفظ میشود.
امروز آرامگاههای اصحاب در مرو باستان، سنت زیارتیِ جداگانه منسوب به حضرت بریده بن حصیب و حضرت حکم بن عمرو رضیاللهعنهما را حفظ میکنند. پژوهش دانشنامه اسلامی ترکیه درباره مرو میگوید آرامگاههای هر دو صحابی پیش از ویرانی مغولی شناخته شده بودند و شاه رخ در اوایل سده پانزدهم آنها را بازسازی کرد و دو ایوان و مسجدی نیز افزود. یونسکو مجموعه موجود را با شناسه 886-008 «ایوانهای تیموری یا اصحاب» ثبت کرده و برای آن نقطه جغرافیایی مشخص میدهد. حجرههای گنبددار امروزی دورههای بازسازی و مرمت متأخر دارند، بنابراین نقطه تأییدشده، مجموعه زیارتی تاریخی زنده و سنت طولانی دفن را نشان میدهد، نه ساختمانی دستنخورده از سده نخست هجری.
اهمیت تاریخی و میراث
اهمیت حضرت حکم رضیاللهعنه نخست از جایگاه او در نسل اول مسلمانان ناشی میشود. او در شبکه صحابهای بود که در بصره سکونت یافتند و روایتهای نبوی را به تابعین بزرگ رساندند. حضور او در کتابهای شرححال و مجموعههای حدیث، از جمله گزارشی در صحیح بخاری و روایتی در سنن نسائی، وی را افزون بر تاریخ سیاسی به بخشی از تاریخ آموزش و انتقال دانش در اسلام نخستین تبدیل میکند.
ولایت او مرحلهای مهم در شکلگیری خراسان بهعنوان یک استان شرقی یکپارچه با مرکزیت مرو است. لشکرکشیهای منسوب به آن دوره هرات، جوزجان، تخارستان و راههای ماوراءالنهر را با حکومت استانی مرو پیوند داد. دوره کوتاه او به تثبیت الگوهای اداری و نظامیای کمک کرد که والیان بعدی آنها را گسترش دادند.
نزاع بر سر تقسیم طلا و نقره حضرت حکم رضیاللهعنه را به نمونهای ماندگار در بحث اخلاق حکومت بدل کرد. گزارشها او را والیای معرفی میکنند که حکم کتاب و حق توزیع را بر فرمانی با منفعت سیاسی مقدم داشت، و حدیث یادشده با عمران بن حصین اصل فراگیرتری را بیان میکند که اطاعت به نافرمانی خدا کشیده نمیشود. این رویداد به نمونهای برجسته از رابطه میان قدرت عمومی، تکلیف دینی و حقوق غنیمت تبدیل شد.
سنت دفن و آرامگاه حضرت حکم رضیاللهعنه در مرو استمرار تاریخی کمنظیری دارد. منابع زندگینامهای قدیم و میانه او را کنار حضرت بریده رضیاللهعنه در مرو قرار میدهند، دانشنامه اسلامی ترکیه محل دفن را تنورکران مینامد و در بررسی تاریخ مرو میگوید آرامگاه هر دو صحابی پیش از ویرانی مغولی وجود داشت. بازسازی شاه رخ در اوایل سده پانزدهم دو ایوان تیموری و مجموعه آرامگاهی تجدیدشده را پدید آورد. یونسکو امروز همین مجموعه را با شناسه مستقل 886-008 از مرو باستان ثبت کرده و نقطه جغرافیایی آن را ارائه میدهد. بنابراین مختصات ساختاری، یک زیارتگاه موجود با پشتوانه قوی را مشخص میکند و در عین حال تفاوت میان سنت دفن سده نخست هجری و معماری متأخر موجود حفظ میشود.
ولایت او مرحلهای مهم در شکلگیری خراسان بهعنوان یک استان شرقی یکپارچه با مرکزیت مرو است. لشکرکشیهای منسوب به آن دوره هرات، جوزجان، تخارستان و راههای ماوراءالنهر را با حکومت استانی مرو پیوند داد. دوره کوتاه او به تثبیت الگوهای اداری و نظامیای کمک کرد که والیان بعدی آنها را گسترش دادند.
نزاع بر سر تقسیم طلا و نقره حضرت حکم رضیاللهعنه را به نمونهای ماندگار در بحث اخلاق حکومت بدل کرد. گزارشها او را والیای معرفی میکنند که حکم کتاب و حق توزیع را بر فرمانی با منفعت سیاسی مقدم داشت، و حدیث یادشده با عمران بن حصین اصل فراگیرتری را بیان میکند که اطاعت به نافرمانی خدا کشیده نمیشود. این رویداد به نمونهای برجسته از رابطه میان قدرت عمومی، تکلیف دینی و حقوق غنیمت تبدیل شد.
سنت دفن و آرامگاه حضرت حکم رضیاللهعنه در مرو استمرار تاریخی کمنظیری دارد. منابع زندگینامهای قدیم و میانه او را کنار حضرت بریده رضیاللهعنه در مرو قرار میدهند، دانشنامه اسلامی ترکیه محل دفن را تنورکران مینامد و در بررسی تاریخ مرو میگوید آرامگاه هر دو صحابی پیش از ویرانی مغولی وجود داشت. بازسازی شاه رخ در اوایل سده پانزدهم دو ایوان تیموری و مجموعه آرامگاهی تجدیدشده را پدید آورد. یونسکو امروز همین مجموعه را با شناسه مستقل 886-008 از مرو باستان ثبت کرده و نقطه جغرافیایی آن را ارائه میدهد. بنابراین مختصات ساختاری، یک زیارتگاه موجود با پشتوانه قوی را مشخص میکند و در عین حال تفاوت میان سنت دفن سده نخست هجری و معماری متأخر موجود حفظ میشود.
پیوندهای خانوادگی
منابع
Al-Isti'ab fi Ma'rifat al-Ashab | Ibn Abd al-Barr | vol. 1, p. 357 | https://www.islamweb.net/ar/library/content/1080/565/ | lineage, Basra residence, Khurasan and death traditionTahdhib al-Kamal fi Asma al-Rijal | al-Mizzi | vol. 7, pp. 126-127 | https://www.islamweb.net/ar/library/content/1001/1531/ | mother, daughter, Merv burial beside Burayda, death variants and chains
Siyar A'lam al-Nubala' | al-Dhahabi | al-Hakam ibn Amr entry | biographical and administrative dossier
TDV Islam Ansiklopedisi | HAKEM b. AMR | https://islamansiklopedisi.org.tr/hakem-b-amr | Khurasan governorship, campaigns, spoils dispute, Merv death and Tennurkeran burial
TDV Islam Ansiklopedisi | MERV | https://islamansiklopedisi.org.tr/merv | pre-Mongol shrines and Shah Rukh rebuilding
UNESCO World Heritage Centre | Ancient Merv maps | https://whc.unesco.org/en/list/886/maps/ | component 886-008 Timurid iwans or Askhab and official coordinates
نگارخانه تصاویر
هنوز تصویر تأییدشدهای موجود نیست.
📤 ارسال تصویر این شخصیت یا مکان
تصویر پیش از تأیید عمومی نخواهد شد.
💬 دیدگاه بازدیدکنندگان
هنوز دیدگاه تأییدشدهای نیست؛ نخستین دیدگاه را شما بنویسید.
دیدگاه پس از تأیید مدیریت منتشر میشود.