منابع کلاسیک اهل سنت اثری را از سلمان فارسی رضیاللهعنه حفظ کردهاند که او به دیدار مؤمنی نزدیک به مرگ رفت و از فرشته مرگ خواست با او مدارا کند؛ سپس پاسخی با این معنا گزارش شده است که «من با هر مؤمنی مدارا میکنم». برای این اثر راههای کهن نقل وجود دارد و بوصیری راویان یکی از آنها را ثقه دانسته است. حدیث صحیح براء بن عازب نیز زمینه نبوی قوی و مستقیمی برای معنای رحمت و آسانی هنگام خروج روح مؤمن فراهم میکند.
بر اساس گزارش، سلمان رضیاللهعنه فرشته مرگ را خطاب قرار داد و از او خواست با آن مؤمن محتضر به نرمی رفتار کند. سپس بخش غیرعادی روایت میآید: گفته شده است پاسخی از داخل خانه یا اتاق شنیده شد که معنای آن چنین بود: «من با هر مؤمنی مدارا میکنم.» در گونهای دیگر از روایت کلاسیک، پاسخ از یک سوی خانه توصیف شده است. این تفاوتهای لفظی باید مخصوص همان راههای نقل باقی بمانند؛ اما ترتیب مرکزی واحد است: سلمان درخواست میکند و سپس شنیده شدن پاسخی نادیدنی گزارش میشود.
این اثر در منابع کهن کلاسیک محفوظ مانده است. ابن ابی عمر آن را از مروان فزاری، از محمد بن قیس اسدی، از سلم بن عطیه فقیمی نقل میکند. ابونعیم نیز راهی نزدیک از وکیع، از محمد بن قیس، از سلم بن عطیه آورده است. بوصیری بعدها درباره رجال راه ابن ابی عمر داوری مثبت کرده و آنان را ثقه دانسته است. لالکائی نیز گزارشی مرتبط را در بخش کرامات سلمان رضیاللهعنه ذکر کرده و نشان داده است که این خبر در آثار بعدی به عنوان روایتی خارقالعاده درباره او شناخته میشده است.
برای این معنا یک زمینه نبوی قویتر و مستقیمتر در حدیث صحیح براء بن عازب رضیاللهعنه وجود دارد. در مسند احمد آمده است که فرشته مرگ هنگام وفات به مؤمن با این معنا میگوید: «ای نفس پاک، به سوی آمرزش و رضوان الهی بیرون آی»، و خروج روح مانند روان شدن قطرهای از دهانه مشک آب آسان توصیف شده است. در یک راه حسن از عبدالله بن مسعود نزد طبرانی نیز خروج نفس مؤمن به صورت رطوبت و عرق بیان شده و ترمذی هم روایت معتبری درباره مرگ مؤمن با عرق پیشانی آورده است.
نتیجه مناسب بر پایه شواهد این است که منابع اولیه و کلاسیک اهل سنت اثری را حفظ کردهاند که در آن سلمان برای مؤمنی محتضر از فرشته مرگ درخواست مدارا میکند و سپس شنیده شدن پاسخی نادیدنی گزارش میشود. در کنار آن، احادیث صحیح نبوی به صورت مستقل اصل رحمت و آسانی برای روح مؤمن هنگام مرگ را تأیید میکنند. این پشتوانه معتبر، معنای کلی اثر سلمان را روشنتر میسازد، بدون آنکه به عنوان سند جداگانه برای همان صدای غیبی خاص استفاده شود.
نتیجه
منابع کلاسیک اثر سلمان فارسی رضیاللهعنه را درباره درخواست مدارا برای مؤمنی محتضر و گزارش شنیده شدن پاسخی غیبی حفظ کردهاند. احادیث صحیح نبوی نیز به صورت مستقل اصل رحمت و آسانی برای روح مؤمن هنگام مرگ را تأیید میکنند. بنابراین اثر سلمان میتواند با اعتماد متوسط به عنوان کرامت منقول یک صحابی باقی بماند و احادیث صحیح به عنوان زمینه معتبر و مرتبط با آن ذکر شوند.