روایات صحیح بخاری و صحیح مسلم گزارش میکنند که عرش رحمان هنگام وفات سعد بن معاذ رضی الله عنه به اهتزاز درآمد. زمینه داستان به زخمی شدن او در جنگ خندق و بیماری پایانیاش بازمیگردد، و روایتی جداگانه در جامع ترمذی میگوید فرشتگان جنازه او را حمل میکردند. مفسران و شارحان کلاسیک درباره معنای این اهتزاز چند تفسیر نقل کردهاند، بنابراین در روایت عمومی باید عبارت حدیث حفظ شود و برای آن سازوکار جسمانی اثباتنشده ساخته نشود.
سعد بن معاذ رضی الله عنه از بزرگان انصار بود و روزهای پایانی زندگی او در فضای دشوار جنگ خندق گذشت. صحیح بخاری روایت میکند که در آن روز تیری به رگ بزرگی در بازوی او اصابت کرد. پیامبر ﷺ دستور داد برای او در مسجد خیمهای برپا کنند تا بتواند از نزدیک به عیادتش برود. زخم بسیار سنگین بود و پس از حوادث مربوط به بنی قریظه، سعد رضی الله عنه دعا کرد که اگر نبرد با قریش هنوز ادامه دارد زنده بماند، و اگر آن مرحله پایان یافته است زخم او باز شود و اجلش فرا رسد.
پس از آن زخم شکافته شد و خون زیادی جاری گردید تا سعد رضی الله عنه درگذشت. در همین نقطه روایات صحیح خبر از نشانهای استثنایی میدهند. جابر رضی الله عنه در صحیح بخاری نقل میکند که از پیامبر ﷺ شنید عرش به سبب مرگ سعد بن معاذ به اهتزاز درآمد. در مسیر دیگری از همان روایت تعبیر عرش رحمان به صراحت آمده است. صحیح مسلم نیز همین مضمون را از جابر با سندی مستقل نقل میکند و در گزارشی دیگر از انس رضی الله عنه میگوید جنازه سعد پیش روی آنان قرار داشت که پیامبر ﷺ از اهتزاز عرش رحمان خبر داد.
این روایات چگونگی اهتزاز را توضیح نمیدهند. نه سازوکار جسمانی قابل اندازهگیری ارائه میکنند، نه مدت آن را مشخص میسازند و نه توضیح نجومی یا علمی میدهند. از این رو بهترین شیوه عمومی آن است که عبارت نبوی همانگونه که در حدیث آمده حفظ شود و واقعه به عنوان نشانهای آسمانی از بزرگداشت یک صحابی بیان گردد.
روایتی جداگانه در جامع ترمذی صحنه دیگری از تشییع را میافزاید. هنگامی که برخی از سبکی جنازه سعد سخن گفتند، پیامبر ﷺ فرمود فرشتگان او را حمل میکردند. ترمذی این حدیث را حسن صحیح غریب دانسته است. این گزارش معنای تکریم آسمانی را تقویت میکند، اما باید به عنوان روایت مستقل باقی بماند و در متن بخاری و مسلم ادغام نشود.
ابن حجر نیز اصل حدیث اهتزاز عرش را در صحیحین ثابت میداند، ولی چند تفسیر کلاسیک درباره معنای آن نقل میکند. برخی آن را به شادی از ورود روح سعد تعبیر کردهاند، برخی سخن از حاملان عرش گفتهاند و برخی آن را نشانهای الهی برای آشکار کردن فضیلت او دانستهاند. چون خود حدیث یک کیفیت معین را قطعی نمیکند، نتیجه محتاطانه این است که سعد بن معاذ رضی الله عنه پس از باز شدن زخم وفات یافت و پیامبر ﷺ از تکریمی آسمانی و عظیم در هنگام مرگ او خبر داد. بنابراین این واقعه را میتوان با اطمینان بالا در شمار کرامات صحابه آورد، بیآنکه درباره چگونگی اهتزاز عرش جزئیات اثباتنشده افزوده شود.
پس از آن زخم شکافته شد و خون زیادی جاری گردید تا سعد رضی الله عنه درگذشت. در همین نقطه روایات صحیح خبر از نشانهای استثنایی میدهند. جابر رضی الله عنه در صحیح بخاری نقل میکند که از پیامبر ﷺ شنید عرش به سبب مرگ سعد بن معاذ به اهتزاز درآمد. در مسیر دیگری از همان روایت تعبیر عرش رحمان به صراحت آمده است. صحیح مسلم نیز همین مضمون را از جابر با سندی مستقل نقل میکند و در گزارشی دیگر از انس رضی الله عنه میگوید جنازه سعد پیش روی آنان قرار داشت که پیامبر ﷺ از اهتزاز عرش رحمان خبر داد.
این روایات چگونگی اهتزاز را توضیح نمیدهند. نه سازوکار جسمانی قابل اندازهگیری ارائه میکنند، نه مدت آن را مشخص میسازند و نه توضیح نجومی یا علمی میدهند. از این رو بهترین شیوه عمومی آن است که عبارت نبوی همانگونه که در حدیث آمده حفظ شود و واقعه به عنوان نشانهای آسمانی از بزرگداشت یک صحابی بیان گردد.
روایتی جداگانه در جامع ترمذی صحنه دیگری از تشییع را میافزاید. هنگامی که برخی از سبکی جنازه سعد سخن گفتند، پیامبر ﷺ فرمود فرشتگان او را حمل میکردند. ترمذی این حدیث را حسن صحیح غریب دانسته است. این گزارش معنای تکریم آسمانی را تقویت میکند، اما باید به عنوان روایت مستقل باقی بماند و در متن بخاری و مسلم ادغام نشود.
ابن حجر نیز اصل حدیث اهتزاز عرش را در صحیحین ثابت میداند، ولی چند تفسیر کلاسیک درباره معنای آن نقل میکند. برخی آن را به شادی از ورود روح سعد تعبیر کردهاند، برخی سخن از حاملان عرش گفتهاند و برخی آن را نشانهای الهی برای آشکار کردن فضیلت او دانستهاند. چون خود حدیث یک کیفیت معین را قطعی نمیکند، نتیجه محتاطانه این است که سعد بن معاذ رضی الله عنه پس از باز شدن زخم وفات یافت و پیامبر ﷺ از تکریمی آسمانی و عظیم در هنگام مرگ او خبر داد. بنابراین این واقعه را میتوان با اطمینان بالا در شمار کرامات صحابه آورد، بیآنکه درباره چگونگی اهتزاز عرش جزئیات اثباتنشده افزوده شود.
نتیجه
قویترین منابع از تکریمی آسمانی و استثنایی هنگام وفات سعد بن معاذ رضی الله عنه خبر میدهند: پیامبر ﷺ اهتزاز عرش رحمان را اعلام کرد و روایتی مستقل و قوی نیز حمل جنازه او توسط فرشتگان را گزارش میکند.
منابع
Sahih al-Bukhari 3803, Book 63 (Merits of the Ansar), Hadith 28; Jabir ibn Abdullah report.
Sahih Muslim 2466b, Book 44 (Merits of the Companions), Hadith 176; Jabir ibn Abdullah report.
Sahih Muslim 2467, Book 44 (Merits of the Companions), Hadith 177; Anas ibn Malik report.
Sahih al-Bukhari 4122, Book 64 (Military Expeditions), Hadith 166; Aisha report.
Jami al-Tirmidhi 3849, Book 49 (Virtues), Hadith 249; Anas ibn Malik report.
Ibn Hajar al-Asqalani, Fath al-Bari, vol. 7, p. 154, Bab Manaqib Sa'd ibn Mu'adh, commentary on Bukhari 3803.