اسحاق بن جعفر صادق

اسحاق بن جعفر صادق فرزند امام جعفر صادق، نوه امام محمد باقر و از نسل امام علی زین‌العابدین بود. او به شاخه حسینی اهل بیت تعلق داشت. «الارشاد» موسی، اسحاق و محمد را فرزندان یک کنیز بی‌نام می‌داند. «عمدة الطالب» متأخر مادر اسحاق را همان مادر موسی کاظم معرفی می‌کند، اما متن کهن نام شخصی او را حفظ نکرده است؛ ازاین‌رو خانه‌های مادر خالی مانده‌اند.

سنت نسب‌شناختی کنیه او را ابومحمد، لقبش را مؤتمن و زادگاهش را عریض در نزدیکی مدینه می‌داند. سال دقیق تولد او معلوم نیست. نسب‌شناسان متأخر شاخه او را از شاخه‌های کم‌جمعیت اما باقی‌مانده فرزندان امام جعفر صادق شمرده و محمد، حسن و حسین را در میان پسرانی آورده‌اند که نسب از آنان ادامه یافت؛ این پرونده وارد شجره گسترده خانوادگی نشده است.

شیخ مفید اسحاق را از اهل فضل، صلاح، پرهیزکاری و کوشش می‌داند و می‌نویسد مردم از او حدیث و آثار نقل کردند. یعقوب بن حمید بن کاسب هنگام روایت از او تعبیر «راوی مورد اعتماد و پسندیده» را به کار می‌برد. این شهادت جایگاه علمی و اخلاقی او را در حافظه امامی نگه می‌دارد، بی‌آنکه جای نقد جداگانه هر سند را بگیرد.

در رجال اهل سنت نیز ترجمه‌ای مستقل برای او آمده است. «تهذیب الکمال» او را راوی مدنی هاشمی معرفی می‌کند، استادان و شاگردانش را نام می‌برد و داوری محتاط یحیی بن معین را نقل می‌کند که ظاهرا راستگو بوده است. همان مدخل می‌گوید بخاری در «القراءة خلف الامام» و ترمذی و ابن ماجه از راه او روایت آورده‌اند. بنابراین چهره تاریخی او به نسب خانوادگی محدود نیست.

در سنت امامی، اسحاق امامت برادرش امام موسی کاظم را پذیرفت و از پدرش نص مربوط به او را روایت کرد. «الارشاد» همچنین فضل و ورع اسحاق و علی بن جعفر را بی‌اختلاف می‌شمارد. یک منبع نسبی متأخر از گروهی اندک سخن می‌گوید که امامت را به اسحاق نسبت دادند، اما روایت صریح مفید موضع خود اسحاق را حمایت از موسی کاظم نشان می‌دهد.

همسر او سیده مشهور مصری، نفیسه بنت حسن انور بن زید بن امام حسن علیه السلام است. ابن خلکان او را همسر اسحاق بن جعفر صادق می‌خواند، ذهبی انتقال او به مصر را همراه شوهرش اسحاق نقل می‌کند و مقریزی به‌صراحت از ازدواج، لقب مؤتمن، فضیلت و روایت اسحاق و فرزندانشان قاسم و ام‌کلثوم سخن می‌گوید. بنابراین این ازدواج در چند اثر کلاسیک زندگی‌نامه‌ای و تاریخی پشتوانه نیرومند دارد و تنها روایت شفاهی محلی نیست.

یک احتیاط علمی باقی است: بخشی نسبی در عمدة الطالب هویت دیگری را برای بانوی منسوب به مزار قاهره ترجیح می‌دهد، درحالی‌که ابن خلکان، ذهبی، مقریزی و سنت گسترده تراجم او را نفیسه بنت حسن بن زید و همسر اسحاق می‌شناسند. این پرونده هویت مشهور و چندمنبعی را پذیرفته است، اما سامانه مرکزی باید بررسی دقیق هم‌نام‌ها را انجام دهد تا با نفیسه بنت علی یا نفیسه‌ای دیگر اشتباه نشود.

ابن خلکان به‌صراحت می‌گوید هنگام وفات نفیسه، اسحاق قصد داشت پیکر او را به مدینه ببرد، اما این دلیل دفن خود اسحاق نیست. نفیسه در قاهره دفن شد و قبر نمایان در مسجد، قبر اوست. سال، محل وفات و قبر اسحاق با اجماع روشن و کهن ثبت نشده است؛ عبارتی متأخر به نقل از تهذیب التهذیب می‌گوید او به مصر آمد و در همان‌جا درگذشت، درحالی‌که نص صریح و معتبری برای بازگشت او به مدینه و دفن در بقیع یافت نشد.