داوود بن علی بن عبدالله بن عباس

کنیه او ابوسلیمان و نسب کاملش داوود بن علی بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب بود. او به شاخه هاشمی قریش تعلق داشت که بعدها خاندان عباسی نام گرفت. پدرش علی بن عبدالله، نوه صحابی عبدالله بن عباس بود؛ ازاین‌رو داوود عموی نسبی دو خلیفه نخست عباسی، ابوالعباس سفاح و ابوجعفر منصور، به‌شمار می‌رفت. ذکر زنجیره کامل نسب برای جدا کردن او از افراد متعدد دیگری که داوود بن علی نام داشتند، به‌ویژه فقیه بسیار متأخر داوود ظاهری، ضروری است. ابن سعد مادر او را تنها «ام‌ولد» دانسته و نام شخصی مطمئنی برایش ثبت نکرده است.

خاندان عباسی با حُمَیمه در سرزمین شَراة در جنوب شام پیوند داشت و ابن عساکر داوود را پیش از ظهور علنی دولت در همان ناحیه جای می‌دهد. او از نسل بزرگ‌تر خاندان بود که از حرکتی پشتیبانی کرد که سرانجام به خلافت شاخه برادرزادگانش انجامید. منابع شرح مستندی از همه فعالیت‌های پنهانیِ منسوب به او ارائه نمی‌کنند؛ بنابراین دقیق‌تر است که او را یکی از بزرگان مشارکت‌کننده خاندان در طرح عباسی بدانیم، نه اینکه مسئولیت‌های سازمانی اثبات‌نشده‌ای در دعوت مخفی به او نسبت دهیم.

هنگام بیعت عمومی با سفاح در کوفه در سال ۱۳۲ق، گزارش‌های تاریخی داوود را با نخستین خطابه‌های سیاسی دولت پیوند می‌دهند. ذهبی می‌نویسد سفاح هنگام سخن گفتن درماند، پس داوود پیش روی منبر برخاست، کوتاه و بلیغ سخن گفت و امیدهای مردم را نسبت به حکومت تازه گسترش داد. روایت‌های دیگر نیز عمو و برادرزاده را در مسجد کنار هم نشان می‌دهند و فصاحت داوود را سرمایه‌ای مهم در لحظه‌ای می‌شمارند که پیروزی نظامی عباسیان باید به حکومتی شناخته‌شده و پذیرفته‌شده تبدیل می‌شد.

سفاح ابتدا حکومت کوفه و سواد آن را به داوود سپرد و سپس او را به حجاز منتقل کرد. گزارش‌های کهن او را نخستین والی عباسی مدینه می‌دانند و می‌گویند حج سال ۱۳۲ق را نیز برگزار کرد. در منابع، مدینه، مکه، موسم حج، یمن و یمامه در شمار حوزه‌های واگذارشده به او آمده‌اند، هرچند مدت و گستره دقیق اختیار او در همه این مناطق یکسان روشن نیست. دوره حکومتش کوتاه بود، اما انتقال رسمی حرمین از مدیریت اموی به عباسی را نشان می‌دهد.

منابع نسب‌شناختی داوود را با خاندان علی زین‌العابدین علیه‌السلام نیز مرتبط می‌کنند. الشجرة المبارکة گزارش می‌کند که او با ام‌الحسن دختر علی زین‌العابدین ازدواج کرد و از او موسی به دنیا آمد، سپس با خواهرش فاطمه دختر علی زین‌العابدین ازدواج کرد و از او صاحب دختری شد.

داوود از پدرش روایت می‌کرد و اوزاعی، سفیان ثوری، شریک، سعید بن عبدالعزیز و دیگران از او نقل کرده‌اند. ناقدان حدیث همه مطالب منسوب به او را هم‌درجه ندانستند. ذهبی روایت طولانی دعا از طریق او را منکر شمرد و حدیثش را حجت مستقل ندانست؛ در مقابل، عبارت نقل‌شده از ابن معین با احتیاط از متهم کردن او به دروغ پرهیز می‌کند و ابن عدی درباره روایت‌های او از پدر و جد نرم‌تر است. هویت تاریخی او به‌عنوان راوی روشن است، اما هر روایت باید جداگانه از نظر سند بررسی شود.

استقرار حکومت عباسی با سرکوب و انتقام از اعضا و هواداران خاندان شکست‌خورده اموی همراه بود. بلاذری یک قتل مشخص و بازداشت‌هایی را زیر فرمان داوود در مدینه ثبت می‌کند، در حالی که تاریخ‌های متأخر حجاز دامنه وسیع‌تری از کشتار در مکه و مدینه را به او نسبت می‌دهند و توصیه عبدالله بن حسن به خویشتن‌داری را نقل می‌کنند. شمارها و جزئیات داستانی متفاوت است و نباید با هم ترکیب و به عددی ساختگی تبدیل شود؛ بااین‌حال هم‌جهتی منابع اجازه نمی‌دهد سخت‌گیری حکومت او در این گذار حذف شود.

داوود اندکی پس از برگزاری حج سال ۱۳۲ق، در ربیع‌الاول ۱۳۳ق در مدینه درگذشت. یک گزارش سن او را چهل‌ودو سال، گزارش دیگر پنجاه‌ودو سال و منابع متأخر محاسبه‌های دیگری بیان کرده‌اند؛ ازاین‌رو سال تولد قطعی برای او تعیین نشد. هنگام نزدیک شدن مرگ، پسرش موسی موقتاً مسئول مدینه شد و سپس خلیفه والی دیگری گماشت. شهر وفات به‌خوبی ثابت است، اما منابع کهن مورد استفاده قبر مشخص، سنت پیوسته زیارتگاه یا مختصات معتبر را اثبات نمی‌کنند؛ بنابراین دفن او به‌صورت «محل دقیق نامعلوم در مدینه» طبقه‌بندی شده است.