تاریخ و محل تولد ناشناخته است؛ در منابع کهن یا کلاسیک معتبر بررسیشده اطلاعات قابلاعتمادی در این باره یافت نشد.
خوصاء بنت خصفه
PER-000227
شخصیت
در حال بررسی
محل دفن نامعلوم
حوزه تاریخی مشترک
⚙️ چاپ، اشتراک و گزینههای دیگر
خوصاء بنت خصفه بانویی از صدر اسلام و وابسته به شاخه تَیمالله از بکر بن وائل بود که نام او بیشتر در منابع نسبشناختی و گزارشهای مربوط به خاندان عبدالله بن جعفر و کربلا حفظ شده است. منابع کهن و کلاسیک او را همسر عبدالله بن جعفر بن ابیطالب و مادر ابوبکر، عبیدالله و محمد معرفی میکنند. خلیفه بن خیاط بهصراحت محمد بن عبدالله بن جعفر، کشتهشده همراه حسین بن علی در کربلا در سال ۶۱ق، را فرزند خوصاء میداند. در منابع متأخر درباره کشتهشدن عبیدالله در کربلا و نیز برخی جزئیات نسبت مادری محمد اختلاف دیده میشود و باید این گزارشها با قید اختلاف نقل شوند. در این بررسی هیچ منبع کهن قابلاعتمادی برای تاریخ تولد، تاریخ وفات، حضور شخصی او در کربلا یا محل دفن او یافت نشد.
تاریخ، محل و علت وفات در منابع کهن و کلاسیک معتبر بررسیشده ناشناخته است.
محل دفن ناشناخته است. در منابع کهن یا کلاسیک معتبر بررسیشده قبر، مزار یا مقامی با انتساب قابلاعتماد به خوصاء بنت خصفه یافت نشد.
زندگینامه و معرفی تاریخی
خوصاء بنت خصفه در منابع نسبشناختی کهن بهعنوان زنی از تَیمالله، شاخهای از بکر بن وائل، معرفی میشود. ابن سعد نام او را خوصاء بنت خصفه بن ثقف آورده و نسب او را تا تَیمالله بن ثعلبه از بکر بن وائل ادامه میدهد. خلیفه بن خیاط نیز صورت «خصفه بن ثقف» را حفظ کرده است، هرچند در نامهای میانی نسب میان کتابها و نسخهها اختلافهایی دیده میشود. بعضی منابع متأخر «حفصه» را به جای «خصفه» نوشتهاند. چون شواهد قدیمیتر صورت «خصفه» را تأیید میکنند، مناسبتر است «حفصه» اختلاف نسخهای دانسته شود نه شخصیتی جداگانه.
هویت تاریخی او روشنتر از همه از راه ازدواجش با عبدالله بن جعفر بن ابیطالب، از شاخه جعفری بنیهاشم، ثابت میشود. ابن سعد و ابن قتیبه هر دو گروهی از فرزندان عبدالله را ذکر میکنند که مادرشان خوصاء بوده است. نامهایی که بهطور ثابت تکرار میشوند ابوبکر، عبیدالله و محمد هستند. این ازدواج خوصاء را از راه مصاهره به خاندان هاشمی پیوند میدهد، در حالی که نسب ثبتشده خود او در بکر بن وائل باقی میماند؛ بنابراین نباید پیوند زناشویی را به معنای نسب مستقیم از اهلبیت دانست.
مهمترین گزارش درباره خانواده او به رویداد کربلا در سال ۶۱ق مربوط است. خلیفه بن خیاط محمد بن عبدالله بن جعفر را در شمار کسانی میآورد که همراه حسین بن علی کشته شدند و تصریح میکند که مادر او خوصاء بنت خصفه بوده است. ابن اثیر نیز همین نسبت مادری را تکرار میکند. یک بررسی متأخر امامی از منابع نیز با تکیه بر شواهد قدیمیتر، مادر محمد را خوصاء میداند و در عین حال گزارش متأخر مخالفی را که مادر او را زینب بنت علی معرفی میکند ثبت کرده است.
درباره سرنوشت پسر دیگر او، عبیدالله، احتیاط بیشتری لازم است. گزارشی که از ابوالفرج نقل شده و در آثار رجالی متأخر آمده، محمد و عبیدالله، دو پسر خوصاء، را از کشتهشدگان کربلا میشمارد؛ اما همه روایتهای قدیم فهرست افراد خاندان را یکسان ارائه نمیکنند. ازاینرو فرزند خوصاء بودن محمد و کشتهشدن او در کربلا پشتوانه قوی دارد، ولی کشتهشدن عبیدالله در همان واقعه باید بهعنوان گزارشی نقلشده و غیرمتفقعلیه بیان شود. هیچ منبع معتبر بررسیشده نیز حضور شخصی خوصاء در کربلا را ثابت نمیکند؛ پس روایتهای متأخر درباره حضور یا نقش مستقیم او بدون دلیل مستقل نباید به صورت واقعیت تاریخی نوشته شوند.
منابع باقیمانده اطلاعات مستقل فراوانی درباره زندگی شخصی خوصاء فراتر از نسب، ازدواج و فرزندان حفظ نکردهاند. در این بررسی تاریخ قابلاعتمادی برای تولد یا وفات او یافت نشد و هیچ منبع کهن یا کلاسیک معتبر قبر، مزار یا مقامی را بهطور قابلاعتماد به او نسبت نداده است. بنابراین مناسب است پرونده او «زندگینامه نسبی با شواهد محدود» تلقی شود: هویت، وابستگی قبیلهای، ازدواج و مادری اصلی او قابل بازیابی تاریخی است، اما زمانبندی شخصی، فعالیتها، چگونگی وفات و محل دفن ناشناخته میماند.
هویت تاریخی او روشنتر از همه از راه ازدواجش با عبدالله بن جعفر بن ابیطالب، از شاخه جعفری بنیهاشم، ثابت میشود. ابن سعد و ابن قتیبه هر دو گروهی از فرزندان عبدالله را ذکر میکنند که مادرشان خوصاء بوده است. نامهایی که بهطور ثابت تکرار میشوند ابوبکر، عبیدالله و محمد هستند. این ازدواج خوصاء را از راه مصاهره به خاندان هاشمی پیوند میدهد، در حالی که نسب ثبتشده خود او در بکر بن وائل باقی میماند؛ بنابراین نباید پیوند زناشویی را به معنای نسب مستقیم از اهلبیت دانست.
مهمترین گزارش درباره خانواده او به رویداد کربلا در سال ۶۱ق مربوط است. خلیفه بن خیاط محمد بن عبدالله بن جعفر را در شمار کسانی میآورد که همراه حسین بن علی کشته شدند و تصریح میکند که مادر او خوصاء بنت خصفه بوده است. ابن اثیر نیز همین نسبت مادری را تکرار میکند. یک بررسی متأخر امامی از منابع نیز با تکیه بر شواهد قدیمیتر، مادر محمد را خوصاء میداند و در عین حال گزارش متأخر مخالفی را که مادر او را زینب بنت علی معرفی میکند ثبت کرده است.
درباره سرنوشت پسر دیگر او، عبیدالله، احتیاط بیشتری لازم است. گزارشی که از ابوالفرج نقل شده و در آثار رجالی متأخر آمده، محمد و عبیدالله، دو پسر خوصاء، را از کشتهشدگان کربلا میشمارد؛ اما همه روایتهای قدیم فهرست افراد خاندان را یکسان ارائه نمیکنند. ازاینرو فرزند خوصاء بودن محمد و کشتهشدن او در کربلا پشتوانه قوی دارد، ولی کشتهشدن عبیدالله در همان واقعه باید بهعنوان گزارشی نقلشده و غیرمتفقعلیه بیان شود. هیچ منبع معتبر بررسیشده نیز حضور شخصی خوصاء در کربلا را ثابت نمیکند؛ پس روایتهای متأخر درباره حضور یا نقش مستقیم او بدون دلیل مستقل نباید به صورت واقعیت تاریخی نوشته شوند.
منابع باقیمانده اطلاعات مستقل فراوانی درباره زندگی شخصی خوصاء فراتر از نسب، ازدواج و فرزندان حفظ نکردهاند. در این بررسی تاریخ قابلاعتمادی برای تولد یا وفات او یافت نشد و هیچ منبع کهن یا کلاسیک معتبر قبر، مزار یا مقامی را بهطور قابلاعتماد به او نسبت نداده است. بنابراین مناسب است پرونده او «زندگینامه نسبی با شواهد محدود» تلقی شود: هویت، وابستگی قبیلهای، ازدواج و مادری اصلی او قابل بازیابی تاریخی است، اما زمانبندی شخصی، فعالیتها، چگونگی وفات و محل دفن ناشناخته میماند.
اهمیت تاریخی و میراث
اهمیت تاریخی خوصاء در این است که منابع نسبشناختی کهن جایگاه او را در خانواده عبدالله بن جعفر روشن میکنند و خط مادری شاخهای جعفری را که با واقعه کربلا پیوند دارد حفظ کردهاند. گزارش صریح و کهن درباره محمد بن عبدالله بن جعفر بهعنوان فرزند او، جایگاه خوصاء را در تاریخ خانوادگی مرتبط با حسین بن علی مشخص میکند، بیآنکه نیاز باشد حضور شخصی او در میدان کربلا ادعا شود.
پرونده خوصاء همچنین نمونه خوبی از ضرورت کنترل منبع در نسبشناسی اهلبیت است. اختلاف «خصفه/حفصه» و اختلاف درباره اینکه کدام پسران عبدالله بن جعفر در کربلا کشته شدند میتواند بهسادگی هویتهای تکراری یا شجرههای بیش از حد قطعی بسازد. روش مسئولانه آن است که موارد مورد توافق منابع قدیم حفظ شود، ارزیابیهای متأخر امامی منصفانه گزارش گردد و جزئیات حلنشده با درجه واقعی اطمینان مشخص شوند.
پرونده خوصاء همچنین نمونه خوبی از ضرورت کنترل منبع در نسبشناسی اهلبیت است. اختلاف «خصفه/حفصه» و اختلاف درباره اینکه کدام پسران عبدالله بن جعفر در کربلا کشته شدند میتواند بهسادگی هویتهای تکراری یا شجرههای بیش از حد قطعی بسازد. روش مسئولانه آن است که موارد مورد توافق منابع قدیم حفظ شود، ارزیابیهای متأخر امامی منصفانه گزارش گردد و جزئیات حلنشده با درجه واقعی اطمینان مشخص شوند.
پیوندهای خانوادگی
👪 والدین
پدر
خصفه بن ثقف
تأییدشده
🤝 همسران و پیوندهای ازدواج
عبدالله بن جعفر رضی الله عنه
تأییدشده
🌱 فرزندان
منابع
الطبقات الكبرى | ابن سعد | شرح حال عبدالله بن جعفر؛ شماره صفحه در چاپها متفاوت است | https://shamela.ws/book/1689/508 | خوصاء را مادر ابوبکر، عبیدالله و محمد میداند و انتساب او را به تَیمالله از بکر بن وائل ثبت میکندالمعارف | ابن قتیبه | بخش فرزندان عبدالله بن جعفر؛ شماره صفحه در چاپها متفاوت است | https://archive.org/stream/Alma3arif/Alma3arif_djvu.txt | شاهد مستقل برای آنکه محمد، عبیدالله و ابوبکر فرزندان خوصاء بودهاند
تاريخ خليفة بن خياط | خلیفه بن خیاط | جلد ۱، صفحه ۱۷۹، حوادث سال ۶۱ق | https://lib.eshia.ir/22026/1/179 | محمد بن عبدالله بن جعفر را در میان کشتهشدگان همراه حسین بن علی نام میبرد و خوصاء را مادر او معرفی میکند
الكامل في التاريخ | ابن اثیر | جلد ۳، حوادث سال ۶۱ق؛ شماره صفحه در چاپها متفاوت است | https://www.islamweb.net/ar/library/content/126/601/%D8%AB%D9%85-%D8%AF%D8%AE%D9%84%D8%AA-%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D8%A5%D8%AD%D8%AF%D9%89-%D9%88%D8%B3%D8%AA%D9%8A%D9%86 | نسبت مادری محمد به خوصاء و کشتهشدن او در کربلا را تکرار میکند
دانشنامه امام حسين بر پايه قرآن، حديث و تاریخ | محمد محمدی ریشهری و همکاران | جلد ۷، صفحه ۱۴۶ | https://ar.lib.eshia.ir/27254/7/146 | بررسی متأخر امامی که انتساب مادری محمد به خوصاء را بر پایه منابع کهن ترجیح میدهد و گزارش مخالف را نیز ثبت میکند
قاموس الرجال | محمدتقی تستری | جلد ۱۲، صفحه ۲۷۲ | https://lib.eshia.ir/10508/12/272 | گزارش ابوالفرج درباره محمد و عبیدالله، دو پسر خوصاء، در شمار کشتهشدگان کربلا را نقل میکند و محل اختلاف منابع را نشان میدهد
نگارخانه تصاویر
هنوز تصویر تأییدشدهای موجود نیست.
📤 ارسال تصویر این شخصیت یا مکان
تصویر پیش از تأیید عمومی نخواهد شد.
💬 دیدگاه بازدیدکنندگان
هنوز دیدگاه تأییدشدهای نیست؛ نخستین دیدگاه را شما بنویسید.
دیدگاه پس از تأیید مدیریت منتشر میشود.