امام حسین بن علی

امام حسین علیه السلام در مدینه و در خانه امام علی بن ابی‌طالب و حضرت فاطمه زهرا، دختر پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، به دنیا آمد. بیشتر گزارش‌های تاریخی تولد او را ۵ شعبان سال ۴ هجری، برابر با ۱۰ ژانویه ۶۲۶ میلادی، می‌دانند، در حالی که در تقویم‌های امامی یادبود ۳ شعبان مشهور است و گزارشی دیگر تاریخی دیرتر می‌دهد. کنیه اباعبدالله و لقب‌های سبط و سیدالشهدا با او پیوند یافتند. او به عنوان نوه پیامبر از طریق فاطمه، از نزدیک‌ترین افراد خاندان نبوی بود و آموزش نخستین را همراه برادر بزرگ‌ترش امام حسن علیه السلام دریافت کرد.

منابع حدیثی، امام حسن و امام حسین علیهماالسلام را سرور جوانان بهشت می‌خوانند. جامع ترمذی سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را نیز حفظ کرده است که حسین از من است و من از حسینم، و در حدیث کساء، امام علی، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین علیهم‌السلام در شمار اهل بیت پیامبر قرار می‌گیرند. این گزارش‌ها پایه‌ای مشترک برای احترام مسلمانان فراهم می‌کنند. منابع تاریخی آغازین نیز او را در خانه پیامبر و سپس در میان نزدیک‌ترین یاوران خانوادگی امام علی علیه‌السلام جای می‌دهند؛ درس‌های رحمت، عدالت و وفاداری باید از رویدادهای ثابت به دست آیند، نه از حکایت‌های بی‌سند.

فهرست‌های خانوادگی در منابع یکسان نیستند. شیخ مفید و نفس‌المهموم شش فرزند اصلی را نام می‌برند: امام علی بن حسین زین‌العابدین، علی دیگری که با کربلا پیوند دارد، جعفر، عبدالله، سکینه و فاطمه؛ منابع متأخر نام‌های بیشتری می‌آورند یا دو علی را به شکل دیگری شناسایی می‌کنند. فهرست روابط حفاظت‌شده، شاه‌زنان، ام‌اسحاق بنت طلحه، لیلی بنت ابی‌مره و رباب بنت امرؤالقیس را با درجه منسوب یا محتمل ثبت کرده است. منابع امامی روایت شاه‌زنان دختر یزدگرد را حفظ می‌کنند، اما پژوهش تاریخی انتقادی اختلاف آغازین درباره مادر زین‌العابدین را ثبت می‌کند و برای لیلی و رباب پشتوانه مستقل نیرومندتری نشان می‌دهد. ازاین‌رو چهار انتساب همسری با یک درجه قطعیت عرضه نمی‌شوند.

پس از درگذشت معاویه در ۱۵ رجب سال ۶۰ قمری، برابر با ۲۲ آوریل ۶۸۰ میلادی، یزید به حاکم مدینه فرمان داد از امام حسین و چند چهره برجسته بیعت بگیرد. امام حسین علیه‌السلام در پایان رجب سال ۶۰ مدینه را ترک کرد و در ۳ شعبان سال ۶۰ به مکه رسید. نامه‌های کوفه از او خواستند رهبری آنان را بپذیرد، پس مسلم بن عقیل را برای سنجش واقعیت آن پشتیبانی فرستاد. مسلم در آغاز بیعت‌های فراوان گرفت، اما عبیدالله بن زیاد در کوفه فضای ترس و اجبار ایجاد کرد؛ در نتیجه مسلم بن عقیل و هانی بن عروه به شهادت رسیدند و وضعیت سیاسی به‌کلی دگرگون شد.

شیخ مفید خروج امام حسین علیه‌السلام از مکه را در ۸ ذی‌الحجه سال ۶۰ قمری می‌داند، درحالی‌که مقایسه انتقادی گزارش‌های آغازین، ۱۰ ذی‌الحجه سال ۶۰ را نیز ثبت می‌کند؛ تاریخ‌های میلادی برابر ۱۰ یا ۱۲ سپتامبر ۶۸۰ هستند. بخش جداگانه سفر کربلا، منزل‌های اصلی مدینه، مکه، تنعیم، صفاح، ذات عرق، حاجِر، خزیمیه، زرود، ثعلبیه، زباله، شراف، ذوحسم، قصر بنی‌مقاتل، نینوا و کربلا را نشان می‌دهد. تاریخ دقیق، فاصله و شمار کاروان تنها جایی ثبت می‌شوند که شواهد آنها را پشتیبانی کنند.

هشدار فرزدق، تصمیم زهیر بن قین، جلوگیری حر بن یزید و سپس پیوستن او به سوی دیگر، و خبرهای دردناک کوفه، راه را به آزمونی اخلاقی و پیوسته تبدیل کردند. نزدیک نینوا، دستور حکومتی کاروان را از آبادی استوار و آب دور کرد. در ۲ محرم سال ۶۱ قمری، برابر با ۲ اکتبر ۶۸۰ میلادی، امام حسین علیه‌السلام در زمین بیابانی کربلا اردو زد. سفری که در پاسخ به دعوت کوفیان آغاز شده بود به محاصره‌ای سازمان‌یافته تبدیل شد.

پس از برپایی اردو در کربلا در ۲ محرم سال ۶۱ قمری، فشار نظامی بر امام حسین علیه‌السلام پیوسته افزایش یافت و نیروهای بیشتری به فرمان ابن زیاد رسیدند. در ۷ محرم سال ۶۱، دسترسی به فرات محدود شد و خاندان و یاران با دشواری شدید روبه‌رو شدند. بااین‌حال، گروهی شبانه به رهبری عباس بن علی علیه‌السلام مقداری آب به خیمه‌ها رساندند. عباس به سبب این خدمت، پایداری و علمداری، هم علمدار و هم سقای کاروان شناخته می‌شود.

در شام ۹ محرم سال ۶۱ قمری، برابر با ۹ اکتبر ۶۸۰ میلادی، سپاه مقابل پیشروی کرد و امام حسین علیه‌السلام تا صبح روز بعد مهلت گرفت تا خاندان و یاران عبادت، دعا و آخرین آمادگی را انجام دهند. بر پایه گزارش آغازین، او یاران را از تعهدشان آزاد کرد و اجازه داد در تاریکی شب با امنیت بروند، اما آنان از ترک او خودداری کردند. ماندن آگاهانه آنان در برابر خطر، وفاداری را به تعهدی اخلاقی، آزادانه و همراه با فداکاری تبدیل کرد.

در ۱۰ محرم سال ۶۱ قمری، برابر با ۱۰ اکتبر ۶۸۰ میلادی، نبرد از صبح تا غروب ادامه یافت. افراد بنی‌هاشم، یاران، موالی و دیگر پشتیبانان وفادار یکی پس از دیگری به شهادت رسیدند و سرانجام امام حسین علیه‌السلام نیز در میدان کربلا به شهادت رسید. امام علی بن حسین زین‌العابدین علیه‌السلام به سبب بیماری زنده ماند و دیگر بازماندگان اهل بیت به اسارت رفتند. منابع آغازین بر این ترتیب اصلی اتفاق دارند، هرچند جزئیات همه نبردهای تن‌به‌تن، رجزها، قاتلان و سخنان پایانی به یک شکل حفظ نشده‌اند؛ ازاین‌رو گزارش مسئولانه میان تاریخ ثابت و تفصیل‌های متأخر مقتل و حافظه عبادی تفاوت می‌گذارد.

حرم امام حسین علیه السلام طی قرن‌ها به مرکز عظیم دینی، فرهنگی و زیارتی تبدیل شد. تاریخ رسمی ساخت حرم از بنای نخستین پیرامون قبر، ویرانی و بازسازی‌های مکرر، تخریب به فرمان متوکل و سپس کارهای بزرگ در دوره‌های بویهی، جلایری، صفوی، قاجار، عثمانی و عراق جدید یاد می‌کند. مجموعه کنونی دارای گنبد زرین، صحن‌ها، رواق‌ها، کتابخانه‌ها، موزه‌ها، مؤسسات پژوهشی و خدمات گسترده زائران است. عاشورا و اربعین جمعیت‌های بسیار بزرگی را به کربلا می‌آورند و موکب‌های رایگان، یاد شهدا را به مهمان‌نوازی و همبستگی اجتماعی تبدیل می‌کنند. زیارت اینجا تنها حضور بر قبر نیست، بلکه مشارکت در حافظه زنده اهل بیت، شهادت، اصلاح، خدمت و ایستادگی در برابر ستم است.

منابع تاریخی آغازین می‌گویند بنی‌اسدِ غاضریه نزدیک، پیکر امام حسین علیه‌السلام را در همان جایی دفن کردند که بعدا حرم او در آن پدید آمد. سر او نخست به کوفه و سپس دمشق برده شد و سنت‌های متأخر چند مکان را برای آرامگاه نهایی آن پیشنهاد کردند. بنابراین حرم منتشرشده و پیوندخورده، مرجع جغرافیایی استواری برای دفن شناخته‌شده پیکر در کربلاست، اما پیوند پایگاه داده به‌تنهایی همه گزارش‌های متأخر درباره سر، آثار یا رویدادهای عبادی را ثابت نمی‌کند.

کربلا یاد حسین را به یکی از نیرومندترین روایت‌های اخلاقی اسلام تبدیل کرد. برای اثناعشری‌ها و دیگر جوامع شیعی، او امام و شهیدی است که قیامش وفاداری به اهل بیت را معنا می‌کند، و مسلمانان به طور گسترده نوه پیامبر را گرامی می‌دارند و فاجعه قتل او را محکوم می‌کنند. عاشورا، اربعین، مجالس، شعر، تاریخ‌نگاری، مهمان‌نوازی و نهادهای خدمت این یاد را در زبان‌ها و سرزمین‌ها گسترش داده‌اند. یادکرد مسئولانه، هم ارادت و هم انضباط تاریخی را نگه می‌دارد؛ اختلاف روایت را می‌پذیرد، بی‌آنکه درس مرکزی را تضعیف کند که قدرت، ستم را به حق اخلاقی تبدیل نمی‌کند.