تاریخ دقیق تولد و محل قطعی زادروز حضرت ابودجانه رضیاللهعنه در منابع کهنِ قوی بررسیشده محفوظ نیست. نسبت انصاری، خزرجی و ساعدی او پیوندش را با بنی ساعده مدینه بهخوبی نشان میدهد، اما این وابستگی قبیلهای بدون دلیل به ادعای دقیق درباره محل تولد تبدیل نشده است. در منابع تراجم نیز صورتهای متفاوتی از نسب او، بهویژه «سماک بن خرشه» و «سماک بن اوس بن خرشه»، نقل شده است؛ بنابراین در بخش آغاز زندگی و خانواده تنها مطالبی حفظ شده که بدون تحمیل یک نسب نامطمئن قابل اثباتاند.
حضرت ابودجانه سماک بن خرشه انصاری خزرجی ساعدی رضی الله عنه
Abu Dujana is most commonly identified as Simak ibn Kharasha ibn Lawdhan ibn Abd Wudd ibn Zayd, of Banu Sa‘ida from al-Khazraj, al-Ansari al-Khazraji al-Sa‘idi. Some early sources transmit the variant Simak ibn Aws ibn Kharasha, so a separate structural father relation has not been asserted with false certainty. His kunyah Abu Dujana is the dominant form of identification, while Dhu al-Mashhara is a reported title connected with his red battle headband. He attended Badr, distinguished himself at Uhud and, under the dominant early biographical view, was martyred at Yamama/Aqraba. Ibn Sa‘d is quoted as reporting descendants in Madinah and Baghdad, but the reviewed evidence did not securely enumerate a spouse, parents or named children for registry relationships.
PER-001688
صحابی
تأییدشده
فقط منطقه کلی معلوم
حوزه تاریخی مشترک
⚙️ چاپ، اشتراک و گزینههای دیگر
حضرت ابودجانه سماک بن خرشه انصاری خزرجی ساعدی رضیاللهعنه از چهرههای شناختهشده بنی ساعده و از حاضران بدر بود. صحیح مسلم با سند صحیح واقعه احد را حفظ کرده است که در آن او شمشیر پیامبر صلیاللهعلیهوسلم را با حق و مسئولیت آن پذیرفت و با آن سخت جنگید. سربند سرخ، شیوه خاص راه رفتن در میدان و گزارشهای سپر ساختن پشت برای پیامبر در سیره و تراجم کهن مشهورند، اما از نظر قوت سند همسنگ گزارش صحیح مسلم دانسته نمیشوند.
بر پایه قول غالب در تراجم کهن، ابودجانه رضیاللهعنه سپس در نبرد یمامه/عقرباء با مسیلمه شرکت کرد و همانجا شهید شد؛ خبر کمقوتتری نیز از زنده ماندن او در دورهای بعد نقل شده است. میدان عقرباء و گورستان جمعی شهدای یمامه امروز در اسناد نهادی شناخته شدهاند، اما برای تعیین قبر فردی دقیق ابودجانه دلیل صریح و شخصمحور کهنی در دست نیست.
قول غالب منابع کهن این است که حضرت ابودجانه رضیاللهعنه در نبرد یمامه/عقرباء علیه مسیلمه به شهادت رسید. فهرست شهدای یمامه نزد طبرانی و تراجم ابن عبدالبر، ابن حبان، ذهبی و ابن کثیر این نتیجه را پشتیبانی میکنند. گزارش ورود او به باغ محصور، ادامه نبرد پس از شکستن پا و شرکت در هجومی که مسیلمه در آن کشته شد، در سنت تاریخی و سیرهای محفوظ است. برای تاریخ نبرد یمامه هم سال ۱۱ و هم ۱۲ هجری نقل شده است. ابن کثیر احتمال داده که آغاز در اواخر ۱۱ و پایان در اوایل ۱۲ هجری بوده باشد. گزارش کمقوتتری میگوید ابودجانه تا صفین زنده بود، اما روایت شهادت در یمامه قویتر و غالب است.
آخرین نبرد حضرت ابودجانه رضیاللهعنه و بنابر قول غالب شهادتش در یمامه/عقرباء رخ داد. اسناد نهادی کنونی عربستان، میدان عقرباء، گورستان جمعی شهدای یمامه و مقبره شعیبالدم/گورستان قدیمی الجبیله را از عناصر این محوطه تاریخی میشمارند. بااینحال در مواد کهن و نهادی بررسیشده، تصریح شخصمحور یا کتیبه معتبر و روشنی که ابودجانه را به قبر معینی در آن گورستان پیوند دهد یافت نشد. بنابراین زمینه عمومی مکان پایانی در عقرباء/الجبیله حفظ شده، اما قبر فردی تعیین نشده و هیچ مختصات خامی افزوده نشده است.
زندگینامه و معرفی تاریخی
حضرت ابودجانه سماک بن خرشه انصاری خزرجی ساعدی رضی الله عنه، صحابیای از بنیساعده، شاخهای از خزرج مدینه، بود. او بیش از نام خود با کنیه ابودجانه شناخته میشود. کتابهای کهن رجال و زندگینامه غالباً نامش را سماک بن خرشه بن لوذان بن عبدود بن زید آوردهاند و در برخی نقلها صورت سماک بن اوس بن خرشه دیده میشود. این اختلافها مربوط به نقل نسب است و دلیل نمیشود رزمنده مشهور بدر، احد و یمامه را دو شخص جدا بدانیم. منابع متأخر لقب «ذوالمشهره» را نیز برای او آوردهاند که با سربند سرخش در میدان جنگ ارتباط دارد.
اطلاعات باقیمانده درباره خدمت عمومی حضرت ابودجانه رضی الله عنه از زندگی خانوادگی او بسیار بیشتر است. او از انصار بود و در شمار مردان بنیساعده که در سال ۲ هجری در بدر حضور داشتند نام برده شده است. شرکت در بدر او را در میان نخستین مدافعان جامعه مسلمان مدینه قرار میدهد. کتابهای تراجم همچنین گزارش میکنند که پیامبر محمد صلی الله علیه وسلم میان او و عتبه بن غزوان پیمان برادری برقرار کرد. این گزارش برای شناخت جایگاه او در جامعه نخستین سودمند است، هرچند از سنت زندگینامهای آمده و در شمار قویترین مجموعههای حدیثی نیست.
استوارترین رویداد فردی درباره او در جنگ احد سال ۳ هجری رخ داد. انس بن مالک در صحیح مسلم روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه وسلم شمشیری را عرضه کرد و پرسید چه کسی آن را میگیرد. چند تن از صحابه خواستند آن را بگیرند، اما هنگامی که پرسید چه کسی آن را با حق کامل و مسئولیتش میپذیرد، عقب نشستند. حضرت ابودجانه رضی الله عنه گفت آن را با حقش میگیرد و سپس با آن سخت علیه جنگجویان دشمن نبرد کرد. این روایت صحیح هم هویت او را با نام سماک بن خرشه تثبیت میکند و هم معنای اصلی ماجرا را نشان میدهد: او امانتی دشوار را پذیرفت، نه صرفاً شیئی افتخارآمیز را.
روایتهای کهن سیره و تراجم تصویر مشهور بستن سربند سرخ حضرت ابودجانه رضی الله عنه پیش از نبرد را نیز میافزایند. این سربند نشانه شناختهشده آمادگی او برای پیکار جدی بود و گزارشها از گام برداشتن مطمئن او میان صفها سخن میگویند. همین جزئیات سبب شد سربند سرخ از حافظه تاریخی او جدا نشود. با این حال باید آنها را در سطح مواد سیره و زندگینامه بیان کرد، در حالی که اصل ماجرای شمشیر به طور مستقل بر روایت صحیح صحیح مسلم تکیه دارد.
هنگامی که صفوف مسلمانان در اُحد آشفته شد، روایت ابناسحاق در سیره ابودجانه رضیاللهعنه را نشان میدهد که بر پیامبر خم شد و پشت خود را سپر ساخت تا تیرها به پشتش خورد. هیثمی درباره گزارشی نزدیک که طبرانی نقل کرده گفته است در سند آن کسانی هستند که آنان را نمیشناسد. ذهبی و دیگر زندگینامهنویسان نیز گزارش پایداری او کنار پیامبر و بیعت بر مرگ در دفاع از او را حفظ کردهاند، اما سندهای تفصیلی این اخبار همسنگ روایت شمشیر در صحیح مسلم نیستند. بنابراین دفاع و پایداری او بهعنوان گزارش مشهور سیره و زندگینامه بیان میشود، نه حدیث صحیح بیاختلاف.
حضرت ابودجانه رضی الله عنه بیشتر به عنوان راوی پرحدیث یا فقیه شناخته نمیشود. چهره تاریخی او از حضور عملی، انضباط و دلاوری در نبردهای بزرگ جامعه نخستین مسلمان شکل گرفته است. منابع فهرستی به اندازه کافی دقیق از همه لشکرکشیها، منصبها یا روابط خانوادگی او نگه نداشتهاند تا خلأها با حدس پر شود. از ابن سعد نقل شده است که نسل او در مدینه و بغداد باقی بود، اما مطالب بررسیشده برای این رکورد نام همسر، فرزندان یا والدین را با اطمینانی که برای ساخت پیوندهای خانوادگی در رجیستری لازم است ثابت نمیکند.
گزارشی اخلاقی و کوتاه از طریق زید بن اسلم میگوید ابودجانه رضیاللهعنه در بیماری دو کار را برای خود مطمئنتر میدانست: سخن نگفتن درباره آنچه به او مربوط نبود و پاک نگه داشتن دل از بدخواهی نسبت به مسلمانان. این سخن حدیث نبوی نیست، بلکه گفته خود اوست که در آثار زندگینامهای و اخلاقی حفظ شده است. در همین سطح، تصویر شجاعت او را با حفظ زبان و خیرخواهی درونی کامل میکند.
پس از وفات پیامبر، ابودجانه رضیاللهعنه به سپاه مسلمانان در برابر مسیلمه و بنیحنیفه پیوست. تاریخ نبرد یمامه یا عقرباء در منابع یکسان نیست؛ برخی آن را در سال ۱۱ هجری میگذارند و تاریخ مشهورتر، آغاز سال ۱۲ هجری است. بیشتر زندگینامههای اصلی شهادت ابودجانه را در همین نبرد گزارش میکنند. گزارشی کماعتبارتر و غیرغالب میگوید او زنده ماند و بعدها در صفین حاضر شد؛ این خبر را نمیتوان همسنگ روایت غالب یمامه دانست.
کتابهای تاریخ و تراجم گزارش میکنند که حضرت ابودجانه رضی الله عنه در مرحله نهایی نبرد وارد باغ محصور شد یا او را به داخل آن رساندند. هنگام ورود پایش شکست، با این حال جنگ را ادامه داد تا کشته شد. این گزارش در منابع تاریخی و زندگینامهای نقل شده و در شرح حال او فراوان تکرار میشود. ماجرا شدت هجوم را نشان میدهد، اما باید آن را گزارش تاریخی دانست و نه همسنگ روایت صحیح شمشیر از نظر قطعیت حدیثی.
همان سنت تاریخی حضرت ابودجانه رضی الله عنه را از شرکتکنندگان در کشتن مسیلمه میشمارد. گزارشهای لحظات پایانی از بیش از یک رزمنده نام میبرند؛ بنابراین بیان محتاطانه این است که او در حملهای که مسیلمه در آن کشته شد مشارکت داشت، نه اینکه همه منابع ضربه نهایی را منحصراً به او نسبت دهند. خود حضرت ابودجانه نیز در همان نبرد شهید شد. بدینسان زندگی او با سه میدان تعیینکننده به یاد مانده است: بدر، دفاع در احد و نبرد عقرباء.
محوطه باستانی کنونی عقرباء نزدیک جبیله است. سعودیپدیا به نقل از کمیسیون میراث عربستان، میدان نبرد، گورستان جمعی شهیدان و گورستان شعیبالدم یا گورستان قدیمی جبیله را از عناصر محل میداند و دفن صدها تن از کشتهشدگان نبرد را در آن گزارش میکند. همین معرفی نهادی نام ابودجانه را نیز در میان شرکتکنندگان حمله به مسیلمه میآورد. با این حال متن کهنی ویژه دفن او یا کتیبهای شخصی ارائه نمیکند که صریحا ابودجانه را در آن گورستان نامبرده قرار دهد.
بنابراین نتیجه غالب و دارای پشتوانه قوی آن است که ابودجانه رضیاللهعنه در یمامه/عقرباء شهید شد، اما دفن او در گورستانی معین از عقرباء با نص تاریخی صریح و شخصمحور ثابت نشده است. میدان نبرد و گورستانهای جمعی مستند، زمینه جغرافیایی آخرین نبرد او را روشن میکنند، ولی نمیتوان آنها را دلیل دفن در گورستانی نامبرده یا قبر فردی باقیمانده و قابل شناسایی دانست. ازاینرو محل دفن در دست بررسی، مختصات خالی و قبر فردی ناشناخته باقی میماند. اهمیت پایدار او بر شجاعت مسئولانه، دفاع وفادارانه در اُحد و بر پایه دیدگاه غالب، فداکاری در یمامه استوار است.
اطلاعات باقیمانده درباره خدمت عمومی حضرت ابودجانه رضی الله عنه از زندگی خانوادگی او بسیار بیشتر است. او از انصار بود و در شمار مردان بنیساعده که در سال ۲ هجری در بدر حضور داشتند نام برده شده است. شرکت در بدر او را در میان نخستین مدافعان جامعه مسلمان مدینه قرار میدهد. کتابهای تراجم همچنین گزارش میکنند که پیامبر محمد صلی الله علیه وسلم میان او و عتبه بن غزوان پیمان برادری برقرار کرد. این گزارش برای شناخت جایگاه او در جامعه نخستین سودمند است، هرچند از سنت زندگینامهای آمده و در شمار قویترین مجموعههای حدیثی نیست.
استوارترین رویداد فردی درباره او در جنگ احد سال ۳ هجری رخ داد. انس بن مالک در صحیح مسلم روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه وسلم شمشیری را عرضه کرد و پرسید چه کسی آن را میگیرد. چند تن از صحابه خواستند آن را بگیرند، اما هنگامی که پرسید چه کسی آن را با حق کامل و مسئولیتش میپذیرد، عقب نشستند. حضرت ابودجانه رضی الله عنه گفت آن را با حقش میگیرد و سپس با آن سخت علیه جنگجویان دشمن نبرد کرد. این روایت صحیح هم هویت او را با نام سماک بن خرشه تثبیت میکند و هم معنای اصلی ماجرا را نشان میدهد: او امانتی دشوار را پذیرفت، نه صرفاً شیئی افتخارآمیز را.
روایتهای کهن سیره و تراجم تصویر مشهور بستن سربند سرخ حضرت ابودجانه رضی الله عنه پیش از نبرد را نیز میافزایند. این سربند نشانه شناختهشده آمادگی او برای پیکار جدی بود و گزارشها از گام برداشتن مطمئن او میان صفها سخن میگویند. همین جزئیات سبب شد سربند سرخ از حافظه تاریخی او جدا نشود. با این حال باید آنها را در سطح مواد سیره و زندگینامه بیان کرد، در حالی که اصل ماجرای شمشیر به طور مستقل بر روایت صحیح صحیح مسلم تکیه دارد.
هنگامی که صفوف مسلمانان در اُحد آشفته شد، روایت ابناسحاق در سیره ابودجانه رضیاللهعنه را نشان میدهد که بر پیامبر خم شد و پشت خود را سپر ساخت تا تیرها به پشتش خورد. هیثمی درباره گزارشی نزدیک که طبرانی نقل کرده گفته است در سند آن کسانی هستند که آنان را نمیشناسد. ذهبی و دیگر زندگینامهنویسان نیز گزارش پایداری او کنار پیامبر و بیعت بر مرگ در دفاع از او را حفظ کردهاند، اما سندهای تفصیلی این اخبار همسنگ روایت شمشیر در صحیح مسلم نیستند. بنابراین دفاع و پایداری او بهعنوان گزارش مشهور سیره و زندگینامه بیان میشود، نه حدیث صحیح بیاختلاف.
حضرت ابودجانه رضی الله عنه بیشتر به عنوان راوی پرحدیث یا فقیه شناخته نمیشود. چهره تاریخی او از حضور عملی، انضباط و دلاوری در نبردهای بزرگ جامعه نخستین مسلمان شکل گرفته است. منابع فهرستی به اندازه کافی دقیق از همه لشکرکشیها، منصبها یا روابط خانوادگی او نگه نداشتهاند تا خلأها با حدس پر شود. از ابن سعد نقل شده است که نسل او در مدینه و بغداد باقی بود، اما مطالب بررسیشده برای این رکورد نام همسر، فرزندان یا والدین را با اطمینانی که برای ساخت پیوندهای خانوادگی در رجیستری لازم است ثابت نمیکند.
گزارشی اخلاقی و کوتاه از طریق زید بن اسلم میگوید ابودجانه رضیاللهعنه در بیماری دو کار را برای خود مطمئنتر میدانست: سخن نگفتن درباره آنچه به او مربوط نبود و پاک نگه داشتن دل از بدخواهی نسبت به مسلمانان. این سخن حدیث نبوی نیست، بلکه گفته خود اوست که در آثار زندگینامهای و اخلاقی حفظ شده است. در همین سطح، تصویر شجاعت او را با حفظ زبان و خیرخواهی درونی کامل میکند.
پس از وفات پیامبر، ابودجانه رضیاللهعنه به سپاه مسلمانان در برابر مسیلمه و بنیحنیفه پیوست. تاریخ نبرد یمامه یا عقرباء در منابع یکسان نیست؛ برخی آن را در سال ۱۱ هجری میگذارند و تاریخ مشهورتر، آغاز سال ۱۲ هجری است. بیشتر زندگینامههای اصلی شهادت ابودجانه را در همین نبرد گزارش میکنند. گزارشی کماعتبارتر و غیرغالب میگوید او زنده ماند و بعدها در صفین حاضر شد؛ این خبر را نمیتوان همسنگ روایت غالب یمامه دانست.
کتابهای تاریخ و تراجم گزارش میکنند که حضرت ابودجانه رضی الله عنه در مرحله نهایی نبرد وارد باغ محصور شد یا او را به داخل آن رساندند. هنگام ورود پایش شکست، با این حال جنگ را ادامه داد تا کشته شد. این گزارش در منابع تاریخی و زندگینامهای نقل شده و در شرح حال او فراوان تکرار میشود. ماجرا شدت هجوم را نشان میدهد، اما باید آن را گزارش تاریخی دانست و نه همسنگ روایت صحیح شمشیر از نظر قطعیت حدیثی.
همان سنت تاریخی حضرت ابودجانه رضی الله عنه را از شرکتکنندگان در کشتن مسیلمه میشمارد. گزارشهای لحظات پایانی از بیش از یک رزمنده نام میبرند؛ بنابراین بیان محتاطانه این است که او در حملهای که مسیلمه در آن کشته شد مشارکت داشت، نه اینکه همه منابع ضربه نهایی را منحصراً به او نسبت دهند. خود حضرت ابودجانه نیز در همان نبرد شهید شد. بدینسان زندگی او با سه میدان تعیینکننده به یاد مانده است: بدر، دفاع در احد و نبرد عقرباء.
محوطه باستانی کنونی عقرباء نزدیک جبیله است. سعودیپدیا به نقل از کمیسیون میراث عربستان، میدان نبرد، گورستان جمعی شهیدان و گورستان شعیبالدم یا گورستان قدیمی جبیله را از عناصر محل میداند و دفن صدها تن از کشتهشدگان نبرد را در آن گزارش میکند. همین معرفی نهادی نام ابودجانه را نیز در میان شرکتکنندگان حمله به مسیلمه میآورد. با این حال متن کهنی ویژه دفن او یا کتیبهای شخصی ارائه نمیکند که صریحا ابودجانه را در آن گورستان نامبرده قرار دهد.
بنابراین نتیجه غالب و دارای پشتوانه قوی آن است که ابودجانه رضیاللهعنه در یمامه/عقرباء شهید شد، اما دفن او در گورستانی معین از عقرباء با نص تاریخی صریح و شخصمحور ثابت نشده است. میدان نبرد و گورستانهای جمعی مستند، زمینه جغرافیایی آخرین نبرد او را روشن میکنند، ولی نمیتوان آنها را دلیل دفن در گورستانی نامبرده یا قبر فردی باقیمانده و قابل شناسایی دانست. ازاینرو محل دفن در دست بررسی، مختصات خالی و قبر فردی ناشناخته باقی میماند. اهمیت پایدار او بر شجاعت مسئولانه، دفاع وفادارانه در اُحد و بر پایه دیدگاه غالب، فداکاری در یمامه استوار است.
اهمیت تاریخی و میراث
روشنترین اهمیت تاریخی حضرت ابودجانه رضی الله عنه در الگوی شجاعت مسئولانهای است که صحیح مسلم حفظ کرده است. شمشیر در برابر همگان عرضه شد، اما پرسش تعیینکننده درباره حق و مسئولیت آن بود. پاسخ او دلاوری را با پاسخگویی پیوند داد و ماجرا را فراتر از داستان نیروی بدنی برد.
حافظه او در احد نیز حمله و حفاظت را در کنار هم قرار میدهد. روایت صحیح شمشیر نبرد مصمم او را ثابت میکند و گزارشهای نخستین سیره و تراجم سربند سرخ، پایداری و سپر ساختن بدن برای پیامبر را به یاد میآورند. نگه داشتن هر منبع در جایگاه اثباتی خود هم اثرگذاری و هم صداقت روایت را حفظ میکند.
در یمامه، حضرت ابودجانه رضی الله عنه استمرار نسل نخست صحابه در بحران پس از وفات پیامبر را نمایندگی کرد. گزارشهای تاریخی او را در هجوم به باغ محصور و میان شرکتکنندگان در شکست مسیلمه قرار میدهند و شهادتش نیز در همانجا رخ داد. مرگ او بخشی از هزینه گسترده جنگ است، نه دستمایه ادعای فرقهای یا داستانپردازی درباره زیارتگاه.
سنت مکانی زندگی او نمونهای از خویشتنداری در داوری تاریخی است. عقرباء میدان نبردی مستند با گورستانهای جمعی است، اما دلیل صریح و شخصمحوری برای دفن ابودجانه در گورستانی خاص یا شناسایی قبر دقیق او وجود ندارد. نتیجه درست، روایت غالب شهادت را حفظ میکند و محل دفن را در دست بررسی و قبر فردی را ناشناخته میداند.
حافظه او در احد نیز حمله و حفاظت را در کنار هم قرار میدهد. روایت صحیح شمشیر نبرد مصمم او را ثابت میکند و گزارشهای نخستین سیره و تراجم سربند سرخ، پایداری و سپر ساختن بدن برای پیامبر را به یاد میآورند. نگه داشتن هر منبع در جایگاه اثباتی خود هم اثرگذاری و هم صداقت روایت را حفظ میکند.
در یمامه، حضرت ابودجانه رضی الله عنه استمرار نسل نخست صحابه در بحران پس از وفات پیامبر را نمایندگی کرد. گزارشهای تاریخی او را در هجوم به باغ محصور و میان شرکتکنندگان در شکست مسیلمه قرار میدهند و شهادتش نیز در همانجا رخ داد. مرگ او بخشی از هزینه گسترده جنگ است، نه دستمایه ادعای فرقهای یا داستانپردازی درباره زیارتگاه.
سنت مکانی زندگی او نمونهای از خویشتنداری در داوری تاریخی است. عقرباء میدان نبردی مستند با گورستانهای جمعی است، اما دلیل صریح و شخصمحوری برای دفن ابودجانه در گورستانی خاص یا شناسایی قبر دقیق او وجود ندارد. نتیجه درست، روایت غالب شهادت را حفظ میکند و محل دفن را در دست بررسی و قبر فردی را ناشناخته میداند.
پیوندهای خانوادگی
منابع
Sahih Muslim | Muslim ibn al-Hajjaj | Hadith 2470 (Book 44, Hadith 183) | https://sunnah.com/muslim:2470 | Sound report naming Simak ibn Kharasha Abu Dujana and the sword episode at Uhud.Al-Mu'jam al-Kabir | al-Tabarani | vol. 7, p. 104, nos. 6502, 6505, 6506 | https://www.islamweb.net/ar/library/content/84/6450/ | Badr identification, Banu Sa'ida lineage form and naming among the martyrs of Yamama.
Siyar A'lam al-Nubala | Shams al-Din al-Dhahabi | vol. 1, p. 244 and following | https://islamweb.net/ar/library/content/60/50/ | Lineage variants, red headband, reported brotherhood, Yamama, descendants report and ethical saying.
Al-Isti'ab fi Ma'rifat al-Ashab | Ibn Abd al-Barr | vol. 2, Abu Dujana/Simak entry, displayed p. 652 | https://www.islamweb.net/ar/library/content/1080/1081/ | Badr, valor, Yamama martyrdom and minority Siffin report.
Al-Thiqat | Ibn Hibban | vol. 3, Abu Dujana entry; pagination varies by edition | https://www.islamweb.net/ar/library/content/1079/807/ | Banu Sa'ida identity, Yamama martyrdom, participation against Musaylima and descendants in Madinah/Iraq.
Al-Bidaya wa al-Nihaya | Ibn Kathir | vol. 9, Abu Dujana notice around p. 498; Yamama chronology around p. 511 in the web edition | https://islamweb.net/ar/library/content/59/718/ ; https://www.islamweb.com/ar/library/content/59/719/ | Uhud and Yamama biography; 11/12 AH chronology reconciliation.
Hadith Encyclopedia / Majma al-Zawa'id grading | al-Durar al-Saniyya / al-Haythami | 6/112 and 6/227 | https://dorar.net/h/Nb2x0gaa ; https://dorar.net/hadith-category/cat/1f91b7260117448f6de4564b61f4fa07 | Red-headband report has unknown narrators; Yamama-martyr naming route has trustworthy narrators.
Aqraba Site | Saudipedia citing the Heritage Commission | article dated 2022; no page numbering | https://saudipedia.com/موقع-عقرباء | Modern institutional identification of the Aqraba battlefield, collective martyrs cemetery, Shuaib al-Dam/Old Jubaylah Cemetery and participation in the attack on Musaylima.
نگارخانه تصاویر
هنوز تصویر تأییدشدهای موجود نیست.
📤 ارسال تصویر این شخصیت یا مکان
تصویر پیش از تأیید عمومی نخواهد شد.
💬 دیدگاه بازدیدکنندگان
هنوز دیدگاه تأییدشدهای نیست؛ نخستین دیدگاه را شما بنویسید.
دیدگاه پس از تأیید مدیریت منتشر میشود.