حبیب عجمی و ادعای دروغین سیصد درهم و دعای سلامتی پس از توبه

زندگی‌نامه‌های کلاسیک حبیب عجمی را در شمار زاهدان و عابدان برجسته بصره یاد کرده‌اند. مزی از زهد، ورع و عبادت او سخن می‌گوید و شهرت او به اجابت دعا و کرامات را نیز ثبت می‌کند؛ ذهبی نیز همین تصویر کلی را در زندگی‌نامه او حفظ کرده است. در یک نقل قدیمی بصری، یقین او به خدا نیز به شکلی ویژه ستوده شده است. در چنین زمینه‌ای، لالکائی روایتی کوتاه آورده که رفتار حبیب را از آرامش و دعا تا رحمت نسبت به توبه‌کننده نشان می‌دهد.

مردی نزد حبیب ابو محمد آمد و گفت: تو سیصد درهم به من بدهکاری. حبیب پرسید: این بدهی چگونه بر عهده من آمده است؟ مرد هیچ معامله یا سبب روشنی بیان نکرد و تنها ادعای خود را تکرار کرد. حبیب سخن را به جدال در برابر مردم تبدیل نکرد و فقط از او خواست روز بعد بازگردد.

سپس روایت حبیب را در حال وضو و نماز نشان می‌دهد. پس از نماز دعایی مشروط کرد: اگر این مرد راست می‌گوید، حق او به او برسد، و اگر دروغ می‌گوید، حقیقت دروغش آشکار شود. اهمیت این تعبیر در آن است که حبیب برای خود ادعای دانستن باطن مرد نکرد؛ بلکه مسئله را با شرط راستی یا دروغ به خدا واگذار کرد.

روز بعد، طبق گزارش، همان مرد را در حالی نزد حبیب آوردند که یک سوی بدنش دچار فلج شده بود. وقتی حبیب پرسید چه شده است، مرد این بار حقیقت را گفت. اعتراف کرد که حبیب هیچ بدهی به او نداشت و او فقط امیدوار بود با طرح ادعا در برابر مردم، حبیب برای پرهیز از شرمندگی سیصد درهم به او بدهد.

در اینجا زیباترین بخش داستان آغاز می‌شود. حبیب از وضعیت او شاد نشد و او را بیشتر تحقیر نکرد. تنها پرسید: آیا دوباره چنین کاری می‌کنی؟ مرد گفت: نه. پس از اعتراف و وعده او، حبیب بار دیگر دعا کرد؛ اما این بار دعا برای عافیت و بهبود همان کسی بود که به او ستم کرده بود.

لالکائی روایت را با برخاستن مرد پایان می‌دهد؛ او چنان راه رفت و دوید که گویی چیزی به او نرسیده بود. بنابراین معنای داستان تنها در گرفتاری نیست. روایت از تلاش برای سوءاستفاده از حیای یک مرد صالح آغاز می‌شود، به آشکار شدن حقیقت و اعتراف می‌رسد و با توبه، گذشت و دعا برای سلامتی پایان می‌یابد. در سنت مناقب، همین پیوند میان اجابت دعا و رحمت، روح اصلی داستان است.