قشیری گزارشی حفظ کرده است که در آن سالم مغربی از ذوالنون مصری رحمه الله درباره سبب توبه‌اش می‌پرسد. ذوالنون از سفری از مصر به سوی برخی روستاها، خوابیدن در بیابان و دیدن چکاوکی نابینا پس از افتادن از لانه سخن می‌گوید. سپس بنا بر گزارش زمین شکافته می‌شود و دو ظرف کوچک پدید می‌آید؛ در یکی کنجد و در دیگری آب است. دیدن خوردن و نوشیدن آن پرنده در داستان به لحظه‌ای تبدیل می‌شود که ذوالنون را به توبه برمی‌گرداند.
قشیری داستان توبه ذوالنون مصری رحمه الله را در پاسخ به یک پرسش مستقیم حفظ کرده است. سالم مغربی از او پرسید چه چیزی سبب توبه‌اش شد. ذوالنون در پاسخ به سفری قدیمی اشاره کرد که در آن از مصر به سوی برخی روستاها حرکت کرده و از منطقه‌ای بیابانی می‌گذشت. داستان با سفری عادی آغاز می‌شود و سپس به صحنه‌ای می‌رسد که در روایت، نقطه دگرگونی روحی او دانسته شده است.
ذوالنون رحمه الله گفت در میان راه خوابید. وقتی بیدار شد، چکاوکی نابینا را دید که از لانه‌اش بر زمین افتاده بود. پرنده نمی‌توانست ببیند و در فضای باز بیابان از پناه لانه بیرون افتاده بود. روایت نخست این حالت ناتوانی را برجسته می‌کند تا نیاز پرنده به خوراک و آب زمینه اصلی اتفاق بعدی باشد.
سپس ذوالنون گزارش می‌کند که زمین شکافته شد و دو ظرف کوچک پدیدار شد. یکی از طلا و دیگری از نقره بود؛ در یکی کنجد و در دیگری آب قرار داشت. چکاوک نابینا از کنجد خورد و از آب نوشید. در اینجا باید لفظ منبع قدیمی حفظ شود: متن قشیری آب می‌گوید و ذهبی نیز اصل همین داستان را در سیر اعلام النبلاء با آب نقل کرده است؛ گلابی که در برخی بازگویی‌های متأخر آمده نباید جای عبارت قدیمی‌تر را بگیرد.
برای ذوالنون مهم‌ترین بخش، جنس ظرف‌ها نبود، بلکه معنایی بود که از آن صحنه دریافت کرد. وقتی دید روزی به پرنده‌ای نابینا در بیابان می‌رسد، گفت همین برای من کافی است و توبه کردم. روایت سپس از ماندن او بر در تا پذیرفته شدن از سوی خدا سخن می‌گوید. بنابراین مسیر معنوی داستان روشن است: ناتوانی، رسیدن روزی، بیداری دل، توبه و بازگشت پایدار به خدا.
ذهبی بعدها همان هسته داستان را در زندگینامه ذوالنون مصری رحمه الله نیز حفظ کرد و به این ترتیب ماجرا در سنت کلاسیک شهرت یافت. نقطه ماندگار روایت، خود ظرف‌ها نیست، بلکه واکنش ذوالنون است: دیدن اینکه پرنده‌ای نابینا در بیابان خوراک و آب می‌یابد، برای او نشانه‌ای شد تا از غفلت بیرون آید، به خدا بازگردد و زندگی خود را بر توبه و توجه به او استوار کند.
ذوالنون رحمه الله گفت در میان راه خوابید. وقتی بیدار شد، چکاوکی نابینا را دید که از لانه‌اش بر زمین افتاده بود. پرنده نمی‌توانست ببیند و در فضای باز بیابان از پناه لانه بیرون افتاده بود. روایت نخست این حالت ناتوانی را برجسته می‌کند تا نیاز پرنده به خوراک و آب زمینه اصلی اتفاق بعدی باشد.
سپس ذوالنون گزارش می‌کند که زمین شکافته شد و دو ظرف کوچک پدیدار شد. یکی از طلا و دیگری از نقره بود؛ در یکی کنجد و در دیگری آب قرار داشت. چکاوک نابینا از کنجد خورد و از آب نوشید. در اینجا باید لفظ منبع قدیمی حفظ شود: متن قشیری آب می‌گوید و ذهبی نیز اصل همین داستان را در سیر اعلام النبلاء با آب نقل کرده است؛ گلابی که در برخی بازگویی‌های متأخر آمده نباید جای عبارت قدیمی‌تر را بگیرد.
برای ذوالنون مهم‌ترین بخش، جنس ظرف‌ها نبود، بلکه معنایی بود که از آن صحنه دریافت کرد. وقتی دید روزی به پرنده‌ای نابینا در بیابان می‌رسد، گفت همین برای من کافی است و توبه کردم. روایت سپس از ماندن او بر در تا پذیرفته شدن از سوی خدا سخن می‌گوید. بنابراین مسیر معنوی داستان روشن است: ناتوانی، رسیدن روزی، بیداری دل، توبه و بازگشت پایدار به خدا.
ذهبی بعدها همان هسته داستان را در زندگینامه ذوالنون مصری رحمه الله نیز حفظ کرد و به این ترتیب ماجرا در سنت کلاسیک شهرت یافت. نقطه ماندگار روایت، خود ظرف‌ها نیست، بلکه واکنش ذوالنون است: دیدن اینکه پرنده‌ای نابینا در بیابان خوراک و آب می‌یابد، برای او نشانه‌ای شد تا از غفلت بیرون آید، به خدا بازگردد و زندگی خود را بر توبه و توجه به او استوار کند.
نتیجه
داستان با این معنا پایان می‌یابد که ذوالنون مصری رحمه الله رسیدن روزی به پرنده‌ای نابینا در بیابان را دید و همان صحنه را برای توبه و بازگشت پایدار خود به خدا کافی دانست.
منابع
Al-Qushayri, al-Risala al-Qushayriyya, vol. 1, pp. 39–40: Abu Abd al-Rahman al-Sulami <- Abu Bakr Muhammad ibn Abd Allah ibn Shadhan <- Yusuf ibn al-Husayn, who says he attended Dhu al-Nun's gathering when Salim al-Maghribi asked the cause of his repentance; the report gives the desert, blind lark, gold and silver vessels, sesame and water, and Dhu al-Nun's statement that he repented and remained at the door until Allah accepted him.
Al-Dhahabi, Siyar A'lam al-Nubala, vol. 11, pp. 533–534, biography of Dhu al-Nun al-Misri: the repentance story is preserved from Yusuf ibn al-Husayn with sesame and water.
Al-Khatib al-Baghdadi, Tarikh Baghdad, biography of Muhammad ibn Abd Allah ibn Abd al-Aziz ibn Shadhan, vol. 3 p. 182 in the cited edition: al-Idrisi says 'laysa fi al-riwaya bi-dhak.' Ibn Hajar, Lisan al-Mizan, biography 7015, preserves still stronger criticism and al-Hakim's objection.
Al-Qushayri, al-Risala al-Qushayriyya, vol. 1 p. 40, immediately after the Dhu al-Nun biography: 'Tawbat al-awamm takunu min al-dhunub, wa tawbat al-khawass takunu min al-ghafla.'