ذهبی گزارشی از ابو محمد ابن اخضر درباره شیخ عبدالقادر گیلانی رحمه الله حفظ کرده است. ابن اخضر می‌گوید در میانه زمستان و شدت سرما نزد شیخ می‌رفت. او شیخ را تنها با یک پیراهن و کلاه می‌دید، در حالی که اطرافیان او را باد می‌زدند و از بدنش مانند روزی بسیار گرم عرق بیرون می‌آمد. اصل همین مشاهده در تاریخ الاسلام ذهبی نیز نقل شده است.
ذهبی در شرح حال شیخ عبدالقادر گیلانی رحمه الله صحنه‌ای روشن و به‌یادماندنی از زمستان حفظ کرده است. راوی این مشاهده ابو محمد ابن اخضر، محدث بغدادی و از مردمان هم‌عصر شیخ، است. او در بیان خود می‌گوید که نزد عبدالقادر می‌رفت و سپس زمان را به‌روشنی میانه زمستان و اوج سرمای آن معرفی می‌کند.
شگفتی صحنه از تفاوت شدید میان هوا و حال شیخ پدید می‌آید. با وجود سرمای سخت، عبدالقادر رحمه الله تنها یک پیراهن بر تن داشت و کلاهی بر سر. در همان حال افرادی که پیرامون او بودند با بادبزن برایش هوا ایجاد می‌کردند؛ کاری که معمولا در هوای گرم دیده می‌شود، نه در سرمای زمستان.
سپس ابن اخضر جزئیاتی را بیان می‌کند که تصویر را کامل می‌سازد. از بدن شیخ عرق بیرون می‌آمد، چنان‌که در گرمای شدید دیده می‌شود. به این ترتیب چند تصویر ساده در کنار هم قرار می‌گیرند: سرمای سخت زمستان، لباس سبک، عرق آشکار و کسانی که در کنار شیخ نشسته‌اند و او را باد می‌زنند.
این خبر به صورت مشاهده خود ابن اخضر نقل شده است. ذهبی زندگی‌نامه این شاهد را نیز حفظ کرده و او را عبدالعزیز بن محمود بن المبارک ابن اخضر بغدادی معرفی می‌کند. او از نسلی بود که زمان زندگی‌اش با شیخ عبدالقادر هم‌پوشانی داشت؛ از همین رو، صحنه با نام شاهدی مشخص در کتاب‌های سیره و تاریخ باقی مانده است.
اصل همین مشاهده در تاریخ الاسلام ذهبی نیز دیده می‌شود. برخی نوشته‌های بعدی نیز این تصویر زمستانی را تکرار کرده‌اند، اما مرکز داستان تغییر نمی‌کند: ابن اخضر در سرمای سخت نزد شیخ عبدالقادر می‌رود و او را با لباس سبک، عرق فراوان و اطرافیانی می‌بیند که با بادبزن برایش هوا ایجاد می‌کنند.
در این صورت، حکایت کوتاه و بسیار تصویری باقی می‌ماند. برای روشن شدن آن نیازی به گفت‌وگوهای افزوده یا صحنه‌های طولانی نیست. تمام اثر آن در همین تضاد قرار دارد: زمستان در اوج سرماست، اما شیخ عبدالقادر رحمه الله در برابر شاهد چنان عرق می‌کند که گویی در گرمای شدید نشسته است.
شگفتی صحنه از تفاوت شدید میان هوا و حال شیخ پدید می‌آید. با وجود سرمای سخت، عبدالقادر رحمه الله تنها یک پیراهن بر تن داشت و کلاهی بر سر. در همان حال افرادی که پیرامون او بودند با بادبزن برایش هوا ایجاد می‌کردند؛ کاری که معمولا در هوای گرم دیده می‌شود، نه در سرمای زمستان.
سپس ابن اخضر جزئیاتی را بیان می‌کند که تصویر را کامل می‌سازد. از بدن شیخ عرق بیرون می‌آمد، چنان‌که در گرمای شدید دیده می‌شود. به این ترتیب چند تصویر ساده در کنار هم قرار می‌گیرند: سرمای سخت زمستان، لباس سبک، عرق آشکار و کسانی که در کنار شیخ نشسته‌اند و او را باد می‌زنند.
این خبر به صورت مشاهده خود ابن اخضر نقل شده است. ذهبی زندگی‌نامه این شاهد را نیز حفظ کرده و او را عبدالعزیز بن محمود بن المبارک ابن اخضر بغدادی معرفی می‌کند. او از نسلی بود که زمان زندگی‌اش با شیخ عبدالقادر هم‌پوشانی داشت؛ از همین رو، صحنه با نام شاهدی مشخص در کتاب‌های سیره و تاریخ باقی مانده است.
اصل همین مشاهده در تاریخ الاسلام ذهبی نیز دیده می‌شود. برخی نوشته‌های بعدی نیز این تصویر زمستانی را تکرار کرده‌اند، اما مرکز داستان تغییر نمی‌کند: ابن اخضر در سرمای سخت نزد شیخ عبدالقادر می‌رود و او را با لباس سبک، عرق فراوان و اطرافیانی می‌بیند که با بادبزن برایش هوا ایجاد می‌کنند.
در این صورت، حکایت کوتاه و بسیار تصویری باقی می‌ماند. برای روشن شدن آن نیازی به گفت‌وگوهای افزوده یا صحنه‌های طولانی نیست. تمام اثر آن در همین تضاد قرار دارد: زمستان در اوج سرماست، اما شیخ عبدالقادر رحمه الله در برابر شاهد چنان عرق می‌کند که گویی در گرمای شدید نشسته است.
نتیجه
روایت با تصویری روشن پایان می‌یابد: شیخ عبدالقادر گیلانی رحمه الله در سرمای سخت زمستان با یک پیراهن و کلاه نشسته است، از بدنش عرق فراوان بیرون می‌آید و اطرافیان او را باد می‌زنند.
منابع
Siyar al-A'lam al-Nubala 20:449: Ibn al-Najjar heard Abu Muhammad ibn al-Akhdar say, in habitual wording, that he used to visit Abd al-Qadir in the middle of winter and severe cold; Abd al-Qadir had one shirt and a cap, people fanned him, and sweat came from his body as in intense heat.
Tarikh al-Islam, vol. 39, independently preserves Abu Muhammad ibn al-Akhdar’s winter observation of Abd al-Qadir wearing one shirt and sweating as in severe heat.
Al-Dhahabi states in the same biography that many karamat attributed to Abd al-Qadir are not sound and some attributed claims are impossible.
Siyar al-A'lam al-Nubala, biography of Ibn al-Akhdar, vol. 22 p.32: Abu Muhammad Abd al-Aziz ibn Mahmud ibn al-Mubarak al-Janabidhi al-Baghdadi is described by al-Dhahabi as trustworthy, understanding, good, religious and chaste; Ibn Nuqta is quoted describing him as trustworthy, precise, dependable, widely heard and sound in his originals.