در اخمیمِ مصر علیا به دنیا آمد. یک جمع‌بندی انتقادی جدید در دانشنامه تی‌دی‌وی تاریخ 155 هجری/772 میلادی را می‌دهد، در حالی که دیگر سنت‌های زندگی‌نامه‌ای متأخر و مراجع جدید تولد او را به 180 هجری/796 میلادی نزدیک‌تر می‌دانند. بنابراین سال دقیق تولد محل اختلاف است. خانواده او بارها با اصل نوبی پیوند داده شده‌اند.
ذوالنون مصری
PER-000450
شخص صالح
تأییدشده
مکان منسوب
حوزه تاریخی مشترک
⚙️ چاپ، اشتراک و گزینه‌های دیگر
ذوالنون مصری، که معمولاً با نام ابوالفیض ثوبان بن ابراهیم مصری اخمیمی شناخته می‌شود (درگذشته به احتمال قوی در 245 هجری/859 میلادی)، از استادان شکل‌دهنده زهد و عرفان در مصر اسلامی آغازین بود. او در اخمیمِ مصر علیا زاده شد و معمولاً نوبی‌تبار توصیف می‌شود، در مصر و بیرون از آن سفر کرد، از عالمان بزرگ حدیث روایت کرد، به آموزه‌های معرفت، توبه، احوال و مقامات روحانی شهرت یافت، و نویسندگان صوفی متأخر او را یکی از صداهای بنیادی در شکل‌گیری واژگان فنی تصوف آغازین دانستند. زندگی او در دوره‌های بعد با گزارش‌های مناقبی نیز احاطه شد، از جمله داستان‌های کرامت و ادعاهای مربوط به کیمیا، پزشکی و دانش مصر باستان؛ اینها باید از هسته زندگی‌نامه‌ای استوارتر جدا شوند.
در مصر درگذشت، به احتمال قوی در 245 هجری/859 میلادی. گزارش‌های کلاسیک 246 هجری و 248 هجری را نیز حفظ کرده‌اند. یک گزارش تفصیلی مصری که ابن جوزی نقل کرده می‌گوید او در جیزه درگذشت و به سبب ازدحام با قایق به فسطاط منتقل شد؛ همان گزارش تدفین را در روز دوشنبه، پس از گذشت دو شب از ذی‌القعده 246 هجری، تاریخ‌گذاری می‌کند. تاریخ سنتی و قوی‌تر زندگی‌نامه‌ای همچنان 245 هجری است، اما اختلاف گاه‌شماری باید حفظ شود و بی‌صدا یکسان نشود.
شواهد کلاسیکِ تدفین نشان می‌دهد که پیکر ذوالنون مصری به سبب ازدحام مردم بر پل، با قایق از جیزه به فسطاط منتقل شد و او را در مقابر اهل معافر یا در کنار آن به خاک سپردند. ابن جوزی گزارشی تفصیلی نقل می‌کند که دفن را روز دوشنبه، پس از گذشت دو شب از ذی‌القعده سال ۲۴۶ هجری، قرار می‌دهد؛ سمعانی نیز روایت دفن در مقابر معافر را نقل کرده است، در حالی که منابع شرح حال سال‌های ۲۴۵ و ۲۴۸ هجری را نیز برای وفات حفظ کرده‌اند. بنابراین جغرافیای کلی تدفین—از جیزه تا فسطاط/قاهره و مقابر معافر—از پشتوانه خوبی برخوردار است، هرچند در سال دقیق اختلاف وجود دارد. اسناد جدید مصری یک قبر/مقام نشانه‌گذاری‌شده منسوب به ذوالنون را در محدوده گورستان القرافه/المقطم، پشت ناحیه مزار/گورستان لیث بن سعد و نزدیک مسجد/مزار عقبه بن عامر معرفی می‌کنند. فیلدهای ساختاری مکان و نقشه به همین محل منسوبِ امروزی اشاره دارند. چون پیوستگی باستان‌شناختی یا اسنادیِ بدون گسست که این قبر جدیدِ مشخص را به قبر فردیِ یادشده در گزارش کلاسیک پیوند دهد ثابت نشده است، وضعیت مکان منسوب باقی می‌ماند و قوت شواهد مزار در سطح ب قرار می‌گیرد، نه به عنوان قبر دقیق فرد که به‌طور قطعی ثابت شده باشد.
زندگی‌نامه و معرفی تاریخی
ذوالنون مصری در اخمیمِ مصر علیا به دنیا آمد. مراجع انتقادی جدید معمولاً تولد او را حدود 155 هجری/772 میلادی قرار می‌دهند، در حالی که برخی آثار متأخر تاریخ را به 180 هجری/796 میلادی نزدیک می‌کنند؛ بنابراین گاه‌شماری آغازین کاملاً یکدست نیست. نام شخصی او بیشتر ثوبان بن ابراهیم ذکر می‌شود، هرچند ادبیات زندگی‌نامه‌ای کلاسیک صورت‌های دیگری، به‌ویژه فیض بن احمد یا فیض بن ابراهیم، را نیز حفظ کرده است. در گزارشی قدیمی از مصر که ابن جوزی آن را نقل کرده، نام پدرش ابراهیم است و ذوالنون نوبی‌تبار معرفی می‌شود. همان گزارش سه برادر را نام می‌برد: ذوالکفل، حمیصاء و عبدالباری.
او سفرهای گسترده‌ای داشت و شام، مکه و یمن از مکان‌هایی‌اند که با سفرهایش پیوند خورده‌اند. منابع او را به نقل حدیث از مالک بن انس، سفیان بن عیینه، لیث بن سعد، فضیل بن عیاض و دیگران مرتبط می‌کنند، هرچند ناقدان حدیث در ارزیابی روایت‌هایی که از طریق او نقل شده اختلاف داشته‌اند. از دارقطنی نقل شده است که اگر سند تا ذوالنون خود صحیح باشد، حدیث او درست است؛ در مقابل، برخی ناقدان دیگر او را ضعیف یا در نقل حدیث چندان دقیق ندانسته‌اند. این ارزیابی‌ها به اعتبار حدیثی مربوط است و نباید با اهمیت تاریخی او به‌عنوان استاد زاهد درهم آمیخته شود.
در تاریخ معنویت اسلامی، ذوالنون به‌ویژه با سخن درباره معرفت، توبه، احوال روحانی، مراتب اولیا، اخلاص، توکل بر خدا، محبت، اشتیاق و دل‌کندگی منضبط پیوند خورد. نویسندگان متأخر غالباً برای او نقشی در سامان دادن زبان احوال و مقامات روحانی در مصر قائل‌اند. ابونعیم در حلیة الاولیاء بخشی طولانی به دعاها، گفته‌ها، سفرها و روایت‌های زاهدانه او اختصاص داد، و سلمی، قشیری، هجویری و زندگی‌نامه‌نویسان صوفی بعدی او را به چهره‌ای بزرگ در تبارِ به‌یادمانده تصوف آغازین تبدیل کردند.
آموزه‌های عمومی او نیز موجب مناقشه شد. یک جمع‌بندی علمی جدید از انتقاد فقیهان مالکی مصر نسبت به تعبیرهای عرفانی ناآشنا و مخالفت محافل معتزلی با او به سبب باورش به مخلوق نبودن قرآن گزارش می‌دهد. سرانجام در دوران متوکل او را به دربار عباسی بردند؛ گزارش‌ها می‌گویند خلیفه از سخنش تأثیر پذیرفت و اجازه بازگشت او به مصر را داد. زمان این احضار معمولاً در دهه 240 هجری قرار داده می‌شود.
در ادبیات متأخر ذوالنون را با کیمیا، پزشکی، علوم طلسمی و تفسیر خط‌های مصر باستان نیز مرتبط دانسته‌اند. چند متن کیمیایی و حکمی با نام او باقی مانده است، از جمله نوشته‌ها یا قطعات نسخه‌ای درباره «فن شریف»، خواص اکسیر و سنگ فلاسفه. نمی‌توان بدون دلیل هر یک از این متون را مستقیماً اثر ذوالنون تاریخی دانست؛ برخی ممکن است بازتاب پذیرش فکری متأخر زیر نام مشهور او باشند. همچنین منابع درباره داستان معروفی که لقب «ذوالنون» را با ماهی‌ای که گوهر می‌آورد توضیح می‌دهد یکسان نیستند: عطار این کرامت را به او نسبت می‌دهد، در حالی که قشیری واقعه‌ای مشابه را درباره شخص دیگری نقل می‌کند. ازاین‌رو بهتر است آن را سنت مناقبی بدانیم، نه زندگی‌نامه قطعی.
او در مصر درگذشت و 245 هجری/859 میلادی قوی‌ترین و پرپذیرش‌ترین تاریخ است، هرچند 246 هجری و 248 هجری نیز در روایت آمده‌اند. گزارشی مفصل محل وفات او را جیزه می‌داند و می‌گوید به سبب ازدحام، پیکرش با قایق به فسطاط منتقل و در کنار گورستان معافر دفن شد. امروزه در محدوده گورستان قرافه/مقطم قاهره، نزدیک مجموعه‌های آرامگاه لیث بن سعد و عقبه بن عامر، قبر/مقامی منسوب به او زیارت می‌شود.
او سفرهای گسترده‌ای داشت و شام، مکه و یمن از مکان‌هایی‌اند که با سفرهایش پیوند خورده‌اند. منابع او را به نقل حدیث از مالک بن انس، سفیان بن عیینه، لیث بن سعد، فضیل بن عیاض و دیگران مرتبط می‌کنند، هرچند ناقدان حدیث در ارزیابی روایت‌هایی که از طریق او نقل شده اختلاف داشته‌اند. از دارقطنی نقل شده است که اگر سند تا ذوالنون خود صحیح باشد، حدیث او درست است؛ در مقابل، برخی ناقدان دیگر او را ضعیف یا در نقل حدیث چندان دقیق ندانسته‌اند. این ارزیابی‌ها به اعتبار حدیثی مربوط است و نباید با اهمیت تاریخی او به‌عنوان استاد زاهد درهم آمیخته شود.
در تاریخ معنویت اسلامی، ذوالنون به‌ویژه با سخن درباره معرفت، توبه، احوال روحانی، مراتب اولیا، اخلاص، توکل بر خدا، محبت، اشتیاق و دل‌کندگی منضبط پیوند خورد. نویسندگان متأخر غالباً برای او نقشی در سامان دادن زبان احوال و مقامات روحانی در مصر قائل‌اند. ابونعیم در حلیة الاولیاء بخشی طولانی به دعاها، گفته‌ها، سفرها و روایت‌های زاهدانه او اختصاص داد، و سلمی، قشیری، هجویری و زندگی‌نامه‌نویسان صوفی بعدی او را به چهره‌ای بزرگ در تبارِ به‌یادمانده تصوف آغازین تبدیل کردند.
آموزه‌های عمومی او نیز موجب مناقشه شد. یک جمع‌بندی علمی جدید از انتقاد فقیهان مالکی مصر نسبت به تعبیرهای عرفانی ناآشنا و مخالفت محافل معتزلی با او به سبب باورش به مخلوق نبودن قرآن گزارش می‌دهد. سرانجام در دوران متوکل او را به دربار عباسی بردند؛ گزارش‌ها می‌گویند خلیفه از سخنش تأثیر پذیرفت و اجازه بازگشت او به مصر را داد. زمان این احضار معمولاً در دهه 240 هجری قرار داده می‌شود.
در ادبیات متأخر ذوالنون را با کیمیا، پزشکی، علوم طلسمی و تفسیر خط‌های مصر باستان نیز مرتبط دانسته‌اند. چند متن کیمیایی و حکمی با نام او باقی مانده است، از جمله نوشته‌ها یا قطعات نسخه‌ای درباره «فن شریف»، خواص اکسیر و سنگ فلاسفه. نمی‌توان بدون دلیل هر یک از این متون را مستقیماً اثر ذوالنون تاریخی دانست؛ برخی ممکن است بازتاب پذیرش فکری متأخر زیر نام مشهور او باشند. همچنین منابع درباره داستان معروفی که لقب «ذوالنون» را با ماهی‌ای که گوهر می‌آورد توضیح می‌دهد یکسان نیستند: عطار این کرامت را به او نسبت می‌دهد، در حالی که قشیری واقعه‌ای مشابه را درباره شخص دیگری نقل می‌کند. ازاین‌رو بهتر است آن را سنت مناقبی بدانیم، نه زندگی‌نامه قطعی.
او در مصر درگذشت و 245 هجری/859 میلادی قوی‌ترین و پرپذیرش‌ترین تاریخ است، هرچند 246 هجری و 248 هجری نیز در روایت آمده‌اند. گزارشی مفصل محل وفات او را جیزه می‌داند و می‌گوید به سبب ازدحام، پیکرش با قایق به فسطاط منتقل و در کنار گورستان معافر دفن شد. امروزه در محدوده گورستان قرافه/مقطم قاهره، نزدیک مجموعه‌های آرامگاه لیث بن سعد و عقبه بن عامر، قبر/مقامی منسوب به او زیارت می‌شود.
اهمیت تاریخی و میراث
ذوالنون مصری چهره‌ای مهم در گذار میان زهد اسلامی آغازین و گفتمان عرفانیِ هرچه فنی‌تر است که بعدها تصوف نام گرفت. اهمیت او بر یک آموزه یا نهاد واحد استوار نیست، بلکه بر گستره گفته‌های منسوب به او درباره معرفت، توبه، محبت، احوال روحانی، ولایت، اخلاص و تربیت نفس و نیز جایگاه گسترده‌اش در سنت بنیادی زندگی‌نامه‌نگاری صوفیانه تکیه دارد. سلمی، ابونعیم، قشیری و هجویری همگی در انتقال یاد او سهم داشتند، و ذهبی نیز او را در سنت گسترده‌تر زندگی‌نامه علمی حفظ کرد. نسل‌های بعد تصویر او را تا حکیمی آشنا با فلسفه، کیمیا، پزشکی و آثار مصر باستان گسترش دادند. ازاین‌رو پژوهش جدید او را هم عارفی مهم در تاریخ مصر اسلامی آغازین و هم شخصیتی می‌بیند که پیرامونش میراثی گسترده از روایت‌های مناقبی و فکری پدید آمد.
پیوندهای خانوادگی
منابع
دانشنامه اسلام تی‌دی‌وی، «ذوالنون مصری» | نجدت توسون / مرکز پژوهش‌های اسلامی تی‌دی‌وی | مقاله الکترونیکی؛ کتابنامه به سلمی، طبقات ص 15-26؛ ابونعیم، حلیه ج 9، ص 331-395؛ قشیری ص 45-46، 580 ارجاع می‌دهد | https://islamansiklopedisi.org.tr/zunnun-el-misri | هویت، تولد در اخمیم، اصل نوبی، سفرها، استادان، مناقشات، اختلاف تاریخ وفات، آثار منسوبسیر اعلام النبلاء | شمس‌الدین ذهبی | ج 11، مدخل ذوالنون، حدود ص 533 در نسخه نمایش‌داده‌شده | https://islamweb.net/ar/library/content/60/2114/ | صورت‌های مختلف نام، کنیه، پیوند نوبی/اخمیمی، استادان، راویان، گفته‌های اعتقادی و شهرت
حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء | ابونعیم اصفهانی | ج 9، بخش ذوالنون، ص 331-395؛ مدخل نمایش‌داده‌شده از ص 332 آغاز می‌شود | https://www.islamweb.net/ar/library/content/131/1717/ | دعاها، گفته‌ها، آموزش زاهدانه، پذیرش صوفیانه آغازین
المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک | ابن جوزی | ج 11، ص 346 در نسخه نمایش‌داده‌شده | https://www.masaha.org/book/view/2933/page/346 | وفات در جیزه، انتقال به فسطاط، تدفین کنار گورستان معافر، پدر ابراهیم، سه برادر، اختلاف تاریخ وفات
الانساب | سمعانی | مدخل اخمیمی؛ شماره صفحات در نسخه الکترونیکی متفاوت است | https://ablibrary.net/book_content/266/97 | اصل اخمیمی/نوبی، سفر به دربار عباسی، گزارش‌های نقد حدیث، وفات و سنت تدفین در معافر
نمایه راوی در سنّه دات کام، ذوالنون مصری | داده‌های تجمیع‌شده از رجال کلاسیک | راوی 13402 | https://sunnah.com/narrator/13402 | صورت‌های مختلف نام، کنیه، وابستگی اخمیمی، ارزیابی‌های نقد حدیث و زمینه استادان
المصری الیوم، «درب النور: ذوالنون مصری» | محمد الهواری | 3 ژوئن 2017 | https://www.almasryalyoum.com/news/details/1143280 | مستندسازی جدید مصری از آرامگاه منسوب در مقطم و مرور سنت‌های زندگی‌نامه‌ای
انجمن فرهنگی داماس، «ذوالنون مصری» | انجمن فرهنگی داماس | صفحه فعلی مکان میراثی | https://damas.nur.nu/26637bio/bio-dhul-nun-al-misri/?target=maqam-in-cairo | مکان مقام جدید، زمینه گورستان قاهره، مختصات نقشه 30.0047054,31.2598686
الاهرام الیومی، «ذوالنون مصری.. نخستین آرامگاه صوفی» | سماح منصور | ۷ مارس ۲۰۲۱ | https://gate.ahram.org.eg/daily/News/203682/1155/799570/ | شناسایی جدید مزار در قاهره، پشت محدوده گورستان لیث بن سعد و کنار مسجد عقبه بن عامر؛ توصیف مکان و سنگ‌قبر
نگارخانه تصاویر
هنوز تصویر تأییدشده‌ای موجود نیست.
📤 ارسال تصویر این شخصیت یا مکان
تصویر پیش از تأیید عمومی نخواهد شد.
💬 دیدگاه بازدیدکنندگان
هنوز دیدگاه تأییدشده‌ای نیست؛ نخستین دیدگاه را شما بنویسید.
دیدگاه پس از تأیید مدیریت منتشر می‌شود.