در گزارشی کلاسیک و مشهور از ابن عمر آمده است که عمر بن خطاب رضیاللهعنه هنگام خطبه ناگهان فریاد زد: «ای ساریه، کوه!» بعدتر فرستاده سپاه خبر داد که مسلمانان زیر فشار دشمن بودند، همان هشدار را شنیدند، پشت خود را به کوه تکیه دادند و سپس خدا آنان را پیروز کرد. ابن حجر سند اصلی را حسن دانسته و ابن کثیر نیز آن را سندی خوب و حسن توصیف کرده است.
در طریق ابن عمر که بیهقی حفظ کرده است، عمر ناگهان در میان خطبه فریادی کوتاه و فوری برآورد: «ای ساریه، کوه!» این عبارت مانند یک دستور نظامی روشن است؛ یعنی از کوه برای حفاظت استفاده کن. با این حال، همین طریق اصلی نمیگوید عمر در همان لحظه برای حاضران تمام صحنه نبرد را شرح داد یا میدان دوردست را با چشم میدید.
معنای فریاد زمانی روشن شد که فرستاده سپاه بازگشت. او گفت مسلمانان با دشمن روبهرو شده و در فشار و عقبنشینی قرار گرفته بودند. در همان لحظه بحرانی صدایی شنیدند که هشدار میداد: «ای ساریه، کوه!» سربازان به سوی کوه رفتند و آن را پشت سر خود قرار دادند. بدین ترتیب از یک سمت پوشش طبیعی پیدا کردند و جهت حمله دشمن محدود شد. سپس روایت میگوید خدا دشمن را شکست داد و مسلمانان پیروز شدند.
همین هماهنگی میان فریاد ناگهانی عمر و گزارش بعدی سپاه، قلب این کرامت است. ابو نعیم نیز طریقی نزدیک به همین مضمون حفظ کرده است: ندای عمر، شنیدن آن توسط سپاه، حرکت به سوی کوه و سپس پیروزی.
از نظر ارزیابی حدیثی نیز اصل خبر پشتوانه قابل توجهی دارد. ابن حجر طریق ابن وهب، یحیی بن ایوب، محمد بن عجلان، نافع و ابن عمر را نقل کرده و سند آن را حسن دانسته است. ابن کثیر نیز همین طریق را آورده و آن را «سند خوب و حسن» خوانده و اشاره کرده که راههای نقل گوناگون یکدیگر را تقویت میکنند.
منابع زندگینامهای و تاریخی بعدی زمینه بیشتری درباره ساریه میدهند. آنها میگویند عمر او را فرمانده سپاهی به سوی فارس کرد و برخی گزارشها این لشکرکشی را در سال بیستوسه هجری و پیرامون فسا و دارابجرد قرار میدهند. این اطلاعات برای فضای تاریخی مفید است، اما نباید همه آنها را جزء لفظ همان طریق حسن اصلی دانست.
در نتیجه، قویترین روایت عمومی ساده و اثرگذار است: عمر در دوردست هشدار داد، سپاه بعداً گفت همان هشدار را در لحظه خطر شنیده است، کوه را پشت سر قرار داد و سپس به اذن خدا پیروز شد.
نتیجه
اعتبار روایت: این از گزارشهای مشهور کرامت صحابه است و هسته اصلی آن سند حسن دارد. دقیقترین بیان این است که عمر رضیاللهعنه فریاد زد «ای ساریه، کوه»، و فرستاده سپاه بعداً گفت آنان در لحظه خطر همان ندا را شنیدند، کوه را پشت خود قرار دادند و سپس خدا پیروزی نصیبشان کرد.
منابع
UPSTREAM_SOURCE_LINK_REPAIR=PASS; claim_code=CAND-0076-CLM-01 now links this SOURCE to a claim reconstructed only from its supplied locked canonical text.
UPSTREAM_SOURCE_LINK_REPAIR=PASS; claim_code=CAND-0076-CLM-02 now links this SOURCE to a claim reconstructed only from its supplied locked canonical text.
UPSTREAM_SOURCE_LINK_REPAIR=PASS; claim_code=CAND-0076-CLM-03 now links this SOURCE to a claim reconstructed only from its supplied locked canonical text.