صحیح بخاری ۶۵۰۲ پایهٔ معتبر این موضوع را ارائه میکند: بنده نخست با واجبات به خدا نزدیک میشود و سپس با نوافل به قرب خود ادامه میدهد تا خدا او را دوست بدارد. حدیث سپس از یاری خدا در شنوایی، بینایی، دست و پای بندهٔ محبوب سخن میگوید و وعده میدهد که اگر او درخواست کند، عطا شود و اگر پناه بخواهد، پناه داده شود. سر الاسرار صورت کوتاهتری را در دورهٔ بعد نقل میکند که زبان را نیز میافزاید. این افزوده در متن معتبر بخاری نیست و باید بهعنوان گونهای ادبی و متأخر باقی بماند، نه اینکه عیناً به بخاری نسبت داده شود.
حدیث سپس اثر این محبت الهی را با تعبیراتی نیرومند بیان میکند. در آن آمده است که خدا شنوایی بندهٔ محبوب میشود که با آن میشنود، بینایی او که با آن میبیند، دست او که با آن میگیرد یا عمل میکند، و پای او که با آن راه میرود. همین حدیث در ادامه وعدهای عملی میدهد: اگر این بنده از خدا بخواهد، خدا به او عطا میکند و اگر به خدا پناه ببرد، خدا او را پناه و حفاظت میدهد.
این عبارات هستهٔ معتبر روایت بخاریاند و باید مرکز بیان عمومی باقی بمانند. در تفسیر کلاسیک اهل سنت لازم نیست این الفاظ به معنای یکی شدن ذات خدا با اعضای انسان یا حلول در بدن فهمیده شوند. مرز معنایی که در مرحلهٔ نخست پژوهش حفظ شده، آن است که این سخن در چارچوب یاری، هدایت، حفاظت الهی و توفیق بندهٔ محبوب در بهکارگیری درست تواناییها و اعمال خود تفسیر شود.
سر الاسرار در دورهای متأخر صورت کوتاه پنججزئیای نقل میکند که شنوایی، بینایی، زبان، دست و پا را در بر میگیرد. این عبارت به الگوی بخاری نزدیک است، اما عین آن نیست. بهویژه واژهٔ زبان در متن معتبر صحیح بخاری ۶۵۰۲ که برای این کار بررسی شد وجود ندارد. بنابراین این افزوده باید به همان روایت ادبی متأخر نسبت داده شود و نباید چنان در متن حدیث صحیح وارد شود که گویی جزئی از عبارت بخاری است.
بهترین فهم این موضوع آن است که آن را اصلی عمومی دربارهٔ ولی بدانیم، نه صحنهای واحد از یک کرامت تاریخی. معنای محکم و ثابت آن این است که قرب از راه واجبات و نوافل به محبت الهی، یاری، حفاظت و اجابت دعا میانجامد. حدیث صحیح این پایه را با اعتبار بالای منبعی برقرار میکند، در حالی که افزودهٔ سر الاسرار هر جا با متن معتبر تفاوت دارد باید آشکارا بهعنوان گونهای متأخر معرفی شود.
نتیجه
صحیح بخاری بهطور معتبر اصل نزدیک شدن ولی محبوب به خدا از راه واجبات و نوافل و برخورداری او از یاری، حفاظت و اجابت دعا را ثابت میکند. عبارت متأخر سر الاسرار هر جا با متن معتبر حدیث تفاوت دارد باید تنها با نسبت روشن به همان منبع حفظ شود.