حضرت شیخ‌القرآن ابوالحقائق علامه مولانا محمد عبدالغفور هزاروی رحمه‌الله صبح جمعه 9 ذوالحجه 1329 هجری برابر با 1 دسامبر 1911 در روستای چمبه پند، نزدیک کوت نجیب‌الله در منطقه هزارا به دنیا آمد. پدر او مولانا عبدالحمید رحمه‌الله بود.
شیخ‌القرآن مولانا محمد عبدالغفور هزاروی رحمه‌الله
یادداشت پژوهشی نسب — مشاهده بیشتر
زندگینامه مفصلِ متأخر به‌صراحت پدر او را مولانا عبدالحمید نام می‌برد و ادعاهای نسبیِ گسترده نیز ارائه می‌کند. نام پدر به دلیل ذکر مستقیم حفظ شده، اما زنجیره‌های طولانیِ پدری و مادری بدون شواهد کهنِ نسب‌شناختیِ مستقلاً بررسی‌شده به یک شجره زیستیِ اثبات‌شده تبدیل نشده‌اند. فیلدهای ساختاریِ مادر، همسر و فرزندان خالی مانده‌اند، زیرا با اطمینان اثبات نشده‌اند.
PER-000951
شخص صالح
تأییدشده
محل دفن نامعلوم
حوزه منبع اهل سنت
⚙️ چاپ، اشتراک و گزینه‌های دیگر
حضرت شیخ‌القرآن ابوالحقائق علامه مولانا محمد عبدالغفور هزاروی رحمه‌الله از عالمان برجسته سنی حنفی سده بیستم، مفسر و مدرس قرآن، خطیب، نویسنده و رهبر دینی و ملی بود. او صبح جمعه 9 ذوالحجه 1329 هجری برابر با 1 دسامبر 1911 در روستای چمبه پند، نزدیک کوت نجیب‌الله در منطقه هزارا، در خانواده مولانا عبدالحمید رحمه‌الله به دنیا آمد. در گلره شریف از حضرت پیر سید مهر علی شاه بهره علمی و معنوی گرفت، در دارالعلوم منظر اسلام بریلی تحصیلات عالی دینی را ادامه داد و سپس در گجرات و وزیرآباد به تدریس و خطابت پرداخت. جامع مسجد اویسیه و جامع نظامیه اویسیه در وزیرآباد مرکز اصلی آموزش قرآنی او شد. در نهضت پاکستان با مسلم لیگ فعالیت داشت، در نشست تاریخی لاهور در مارس 1940 حضور یافت و پس از تشکیل پاکستان به رهبری مرکزی جمعیت علمای پاکستان رسید. وفات او روز جمعه 7 شعبان 1390 هجری برابر با 9 اکتبر 1970 در وزیرآباد رخ داد.
حضرت شیخ‌القرآن عبدالغفور هزاروی رحمه‌الله روز جمعه 7 شعبان 1390 هجری برابر با 9 اکتبر 1970 در وزیرآباد وفات یافت. بر پایه شهادت خانوادگی، وفات پس از نماز صبح حدود ساعت شش و چهل‌وپنج دقیقه رخ داد؛ نماز جنازه روز بعد، شنبه، حدود ساعت دو بعدازظهر برگزار شد و همان روز پیش از غروب به خاک سپرده شد.
حضرت شیخ‌القرآن مولانا محمد عبدالغفور هزاروی رحمه‌الله در آرامگاه شناخته‌شده خود در مهرآباد شریف، بهتیکی، وزیرآباد مدفون است. این آرامگاه همچنان مرکز عرس سالانه، تلاوت قرآن و زیارت است و گزارش‌های دینی معاصر همان آرامگاه فردی را به‌طور پیوسته شناسایی می‌کنند.
زندگینامه و معرفی تاریخی
حضرت شیخ‌القرآن ابوالحقائق علامه مولانا محمد عبدالغفور هزاروی رحمه‌الله صبح جمعه 9 ذوالحجه 1329 هجری برابر با 1 دسامبر 1911 در روستای چمبه پند، نزدیک کوت نجیب‌الله در منطقه هزارا به دنیا آمد. پدرش مولانا عبدالحمید، پدربزرگش مولانا محمد عالم و جدّ بالاتر او فقیر غلام محمد بود. در شجره محفوظ خانوادگی و زندگی‌نامه‌ای، نسب پدری او از طریق حضرت محمد بن حنفیه رضی‌الله‌عنه به حضرت علی کرم‌الله‌وجهه و نسب مادری او به عنوان خاندان صدیقی تا حضرت ابوبکر صدیق رضی‌الله‌عنه بیان شده است. بر پایه شهادت خانوادگی، مادر او خواهر مولانا عبدالرحیم رحمه‌الله بود.
قرآن، عربی، فارسی و کتاب‌های آغازین درس نظامی را ابتدا نزد پدرش مولانا عبدالحمید رحمه‌الله آموخت. سپس از مولانا احمد دین، مولانا محب‌النبی، مولانا یار محمد بندیالوی، مولانا قطب‌الدین غورغشتوی، میان عبدالحق غورغشتوی، علامه مشتاق احمد کانپوری و استادان دیگر بهره برد. شهادت خانوادگی، تحصیل او نزد احمد دین و محب‌النبی را منظم و طولانی می‌داند و از اقامت آموزشی او در گلره شریف نیز یاد می‌کند. در زندگی‌نامه‌ها خواندن حمدالله و ملا حسن نزد حضرت پیر سید مهر علی شاه ذکر شده است. برای تحصیل عالی حدیث به دارالعلوم منظر اسلام بریلی رفت و نزد مولانا حامد رضا خان رحمه‌الله درس خواند.
حضرت پیر سید مهر علی شاه گلروی رحمه‌الله هم از استادان او و هم پیر طریقتش بود. بر پایه ثبت خانوادگی، عبدالغفور هزاروی در سال 1926 به دست او بیعت کرد. پیوند علمی و معنوی او با گلره شریف در سراسر زندگی ادامه یافت و بر روش تدریس، خطابت و تربیت دینی او اثر عمیق گذاشت.
پس از پایان تحصیل، حدود پنج سال در گجرات در جامع شاه ولایت، مؤسسه آموزشی وابسته به پیر ولی شاه و انجمن الخدام الصوفیه، تدریس کرد. در همان دوره حدود پنج سال نیز در جامع مسجدِ دروازه شیشیان والا، روبه‌روی خانه چودری ظهورالله، خطبه جمعه ایراد می‌کرد. این دوره پایه مهمی برای فعالیت آموزشی و خطابی عمومی او شد.
حدود سال‌های 1935–36 وزیرآباد به مرکز دائمی فعالیت دینی او تبدیل شد. در جامع مسجد اویسیه نزدیک ایستگاه راه‌آهن، تدریس، خطابت و آموزش دینی را ادامه داد و در همان مجموعه، جامع نظامیه اویسیه کلاس‌های منظم درس نظامی و دوره تفسیر قرآن را برگزار می‌کرد. مسجد، مدرسه و حلقه‌های قرآن در کنار هم برای چند دهه محور خدمت علمی او بودند.
آموزش قرآن برجسته‌ترین ویژگی زندگی علمی او بود. علما و دانشجویان از مناطق گوناگون در دوره‌های تفسیر او شرکت می‌کردند و همین خدمت طولانی قرآنی لقب شیخ‌القرآن را به هویت پایدار علمی و عمومی او تبدیل کرد. بسیاری از شاگردانش بعداً در مدارس، مساجد و مراکز علمی پاکستان و خارج از آن به تدریس و خطابت پرداختند.
او در دهه 1930 در فعالیت‌های دینی و سیاسی نیز حضور فعال داشت. اسناد خانوادگی و زندگی‌نامه‌ای او را با جنبش نیلی‌پوش و مدرسه تعلیم‌الملت مرتبط می‌کنند و سپس از فعالیت عملی او با مسلم لیگ سخن می‌گویند. شواهد تصویری آرشیوی حضور او را در نشست تاریخی مسلم لیگ در منتو پارک لاهور در مارس 1940 نشان می‌دهد و او را در شمار پشتیبانان برجسته دینی قطعنامه لاهور قرار می‌دهد. کنفرانس پاکستان در وزیرآباد در سال 1941 نیز از رویدادهای مهم فعالیت او در نهضت پاکستان بود.
در دوران نهضت پاکستان در مناطق مختلف سخنرانی‌های عمومی انجام داد و برای مسلم لیگ حمایت دینی و سیاسی فراهم کرد. یک روایت مشهور زندگی‌نامه‌ای از مجلسی با مولانا ظفر علی خان، اثر خطابت او و ستایش منظوم ظفر علی خان از سخنوری‌اش را حفظ کرده است. در دوره نافرمانی مدنی نیز بازداشت شد و مدتی را در زندان گوجرانواله گذراند.
پس از تشکیل پاکستان، در فعالیت‌های دینی و سیاسی جمعیت علمای پاکستان نقش مرکزی داشت. در سال 1968 همراه با عالمان برجسته دیگر در سفرهای سراسری برای بازسازمان‌دهی و اصلاح جمعیت شرکت کرد. در همایش مهم جامع نعیمیه لاهور ابتدا به ریاست ایالتی و سپس به ریاست مرکزی انتخاب شد و در سال‌های پایانی عمر از چهره‌های اصلی رهبری دینی سنی در سطح ملی بود.
آثار علمی او شامل مناقب الجلیله، سراج منیر، شهید کربلا، تفسیر الکریم و مجموعه‌ای از رساله‌های علمی است که بعداً با عنوان رسائل شیخ‌القرآن حفظ و منتشر شد. پروفسور دکتر پیر محمد آصف هزاروی نیز زندگی و خدمات او را در زندگینامه مفصل فیضان شیخ‌القرآن تدوین کرد؛ نسخه دیجیتال موجود 1170 صفحه دارد و با مکتب بزم چشتیه غفوریه وزیرآباد مرتبط است.
حضرت شیخ‌القرآن عبدالغفور هزاروی رحمه‌الله روز جمعه 7 شعبان 1390 هجری برابر با 9 اکتبر 1970، پس از نماز صبح حدود ساعت شش و چهل‌وپنج دقیقه، بنا بر شهادت خانوادگی، در وزیرآباد وفات یافت. نماز جنازه روز بعد، شنبه، حدود ساعت دو بعدازظهر برگزار شد و همان روز پیش از غروب به خاک سپرده شد. آرامگاه او در مهرآباد شریف، بهتیکی، وزیرآباد مرکز شناخته‌شده زیارت است و مراسم سالانه عرس، تلاوت قرآن و گردهمایی‌های دینی یاد علمی و معنوی او را زنده نگه می‌دارند.
قرآن، عربی، فارسی و کتاب‌های آغازین درس نظامی را ابتدا نزد پدرش مولانا عبدالحمید رحمه‌الله آموخت. سپس از مولانا احمد دین، مولانا محب‌النبی، مولانا یار محمد بندیالوی، مولانا قطب‌الدین غورغشتوی، میان عبدالحق غورغشتوی، علامه مشتاق احمد کانپوری و استادان دیگر بهره برد. شهادت خانوادگی، تحصیل او نزد احمد دین و محب‌النبی را منظم و طولانی می‌داند و از اقامت آموزشی او در گلره شریف نیز یاد می‌کند. در زندگی‌نامه‌ها خواندن حمدالله و ملا حسن نزد حضرت پیر سید مهر علی شاه ذکر شده است. برای تحصیل عالی حدیث به دارالعلوم منظر اسلام بریلی رفت و نزد مولانا حامد رضا خان رحمه‌الله درس خواند.
حضرت پیر سید مهر علی شاه گلروی رحمه‌الله هم از استادان او و هم پیر طریقتش بود. بر پایه ثبت خانوادگی، عبدالغفور هزاروی در سال 1926 به دست او بیعت کرد. پیوند علمی و معنوی او با گلره شریف در سراسر زندگی ادامه یافت و بر روش تدریس، خطابت و تربیت دینی او اثر عمیق گذاشت.
پس از پایان تحصیل، حدود پنج سال در گجرات در جامع شاه ولایت، مؤسسه آموزشی وابسته به پیر ولی شاه و انجمن الخدام الصوفیه، تدریس کرد. در همان دوره حدود پنج سال نیز در جامع مسجدِ دروازه شیشیان والا، روبه‌روی خانه چودری ظهورالله، خطبه جمعه ایراد می‌کرد. این دوره پایه مهمی برای فعالیت آموزشی و خطابی عمومی او شد.
حدود سال‌های 1935–36 وزیرآباد به مرکز دائمی فعالیت دینی او تبدیل شد. در جامع مسجد اویسیه نزدیک ایستگاه راه‌آهن، تدریس، خطابت و آموزش دینی را ادامه داد و در همان مجموعه، جامع نظامیه اویسیه کلاس‌های منظم درس نظامی و دوره تفسیر قرآن را برگزار می‌کرد. مسجد، مدرسه و حلقه‌های قرآن در کنار هم برای چند دهه محور خدمت علمی او بودند.
آموزش قرآن برجسته‌ترین ویژگی زندگی علمی او بود. علما و دانشجویان از مناطق گوناگون در دوره‌های تفسیر او شرکت می‌کردند و همین خدمت طولانی قرآنی لقب شیخ‌القرآن را به هویت پایدار علمی و عمومی او تبدیل کرد. بسیاری از شاگردانش بعداً در مدارس، مساجد و مراکز علمی پاکستان و خارج از آن به تدریس و خطابت پرداختند.
او در دهه 1930 در فعالیت‌های دینی و سیاسی نیز حضور فعال داشت. اسناد خانوادگی و زندگی‌نامه‌ای او را با جنبش نیلی‌پوش و مدرسه تعلیم‌الملت مرتبط می‌کنند و سپس از فعالیت عملی او با مسلم لیگ سخن می‌گویند. شواهد تصویری آرشیوی حضور او را در نشست تاریخی مسلم لیگ در منتو پارک لاهور در مارس 1940 نشان می‌دهد و او را در شمار پشتیبانان برجسته دینی قطعنامه لاهور قرار می‌دهد. کنفرانس پاکستان در وزیرآباد در سال 1941 نیز از رویدادهای مهم فعالیت او در نهضت پاکستان بود.
در دوران نهضت پاکستان در مناطق مختلف سخنرانی‌های عمومی انجام داد و برای مسلم لیگ حمایت دینی و سیاسی فراهم کرد. یک روایت مشهور زندگی‌نامه‌ای از مجلسی با مولانا ظفر علی خان، اثر خطابت او و ستایش منظوم ظفر علی خان از سخنوری‌اش را حفظ کرده است. در دوره نافرمانی مدنی نیز بازداشت شد و مدتی را در زندان گوجرانواله گذراند.
پس از تشکیل پاکستان، در فعالیت‌های دینی و سیاسی جمعیت علمای پاکستان نقش مرکزی داشت. در سال 1968 همراه با عالمان برجسته دیگر در سفرهای سراسری برای بازسازمان‌دهی و اصلاح جمعیت شرکت کرد. در همایش مهم جامع نعیمیه لاهور ابتدا به ریاست ایالتی و سپس به ریاست مرکزی انتخاب شد و در سال‌های پایانی عمر از چهره‌های اصلی رهبری دینی سنی در سطح ملی بود.
آثار علمی او شامل مناقب الجلیله، سراج منیر، شهید کربلا، تفسیر الکریم و مجموعه‌ای از رساله‌های علمی است که بعداً با عنوان رسائل شیخ‌القرآن حفظ و منتشر شد. پروفسور دکتر پیر محمد آصف هزاروی نیز زندگی و خدمات او را در زندگینامه مفصل فیضان شیخ‌القرآن تدوین کرد؛ نسخه دیجیتال موجود 1170 صفحه دارد و با مکتب بزم چشتیه غفوریه وزیرآباد مرتبط است.
حضرت شیخ‌القرآن عبدالغفور هزاروی رحمه‌الله روز جمعه 7 شعبان 1390 هجری برابر با 9 اکتبر 1970، پس از نماز صبح حدود ساعت شش و چهل‌وپنج دقیقه، بنا بر شهادت خانوادگی، در وزیرآباد وفات یافت. نماز جنازه روز بعد، شنبه، حدود ساعت دو بعدازظهر برگزار شد و همان روز پیش از غروب به خاک سپرده شد. آرامگاه او در مهرآباد شریف، بهتیکی، وزیرآباد مرکز شناخته‌شده زیارت است و مراسم سالانه عرس، تلاوت قرآن و گردهمایی‌های دینی یاد علمی و معنوی او را زنده نگه می‌دارند.
اهمیت تاریخی و میراث
مهم‌ترین خدمت تاریخی عبدالغفور هزاروی رحمه‌الله آموزش و تفسیر قرآن بود. دوره‌های تفسیر، درس نظامی و آموزش پیوسته قرآنی او در وزیرآباد نسل گسترده‌ای از عالمان را پرورش داد و لقب شیخ‌القرآن به نشانه ماندگار این خدمت تبدیل شد.
مسیر علمی او از هزارا به گلره شریف، بریلی، گجرات و وزیرآباد نمونه مهمی از شبکه آموزشی سنی حنفی در سده بیستم است. جامع مسجد اویسیه و جامع نظامیه اویسیه در زمان او به مرکز یکپارچه تدریس، خطابت و تربیت دینی تبدیل شدند.
مشارکت او در نهضت پاکستان جایگاهی نیز در تاریخ سیاسی کشور برایش ایجاد کرد. حضور آرشیوی او در نشست لاهور مارس 1940، فعالیت عمومی برای مسلم لیگ، کنفرانس پاکستان در وزیرآباد و سپس رهبری مرکزی جمعیت علمای پاکستان از فصل‌های اصلی خدمات ملی اوست.
آثار، رساله‌ها، شاگردان و آرامگاه او در مهرآباد شریف وزیرآباد میراث علمی و معنوی‌اش را به نسل‌های بعد منتقل کردند. زندگینامه مفصل فیضان شیخ‌القرآن نیز تاریخ خانواده، تدریس، فعالیت سیاسی و خدمات دینی او را در مجموعه‌ای مستند حفظ کرده است.
مسیر علمی او از هزارا به گلره شریف، بریلی، گجرات و وزیرآباد نمونه مهمی از شبکه آموزشی سنی حنفی در سده بیستم است. جامع مسجد اویسیه و جامع نظامیه اویسیه در زمان او به مرکز یکپارچه تدریس، خطابت و تربیت دینی تبدیل شدند.
مشارکت او در نهضت پاکستان جایگاهی نیز در تاریخ سیاسی کشور برایش ایجاد کرد. حضور آرشیوی او در نشست لاهور مارس 1940، فعالیت عمومی برای مسلم لیگ، کنفرانس پاکستان در وزیرآباد و سپس رهبری مرکزی جمعیت علمای پاکستان از فصل‌های اصلی خدمات ملی اوست.
آثار، رساله‌ها، شاگردان و آرامگاه او در مهرآباد شریف وزیرآباد میراث علمی و معنوی‌اش را به نسل‌های بعد منتقل کردند. زندگینامه مفصل فیضان شیخ‌القرآن نیز تاریخ خانواده، تدریس، فعالیت سیاسی و خدمات دینی او را در مجموعه‌ای مستند حفظ کرده است.
پیوندهای خانوادگی
منابع
شهادت صوتی مستقیم خانوادگی و سنگ‌نوشته مزار | خاندان شیخ‌القرآن | 2026-09-01 | تولد، وفات، نماز جنازه و دفن، پیوند خانوادگی از سوی مادر، بیعت 1926، جزئیات تدریس در گجرات و وزیرآباد و فهرست خانوادگی آثارعلامه مولانا عبدالغفور هزاروی | دانشنامه اسکالرز پاکستان | نام و نسب، پدر مولانا عبدالحمید، نسب پدری و مادری، تولد، استادان، پیوند با پیر مهر علی شاه، نهضت پاکستان و وفات | https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-allama-molana-abdul-ghafoor-hazarvi
سپیده‌دم پاکستان | آرشیو روزنامه دان | تصویر آرشیوی نشست لاهور در مارس 1940 و شناسایی مولانا عبدالغفور هزاروی در میان پشتیبانان برجسته قطعنامه لاهور | https://www.dawn.com/news/1340676
علامه مفتی محمد عبدالقیوم هزاروی | دانشنامه اسکالرز پاکستان | بازسازمان‌دهی جمعیت علمای پاکستان در 1968، همایش جامع نعیمیه و انتخاب عبدالغفور هزاروی به ریاست ایالتی و سپس مرکزی | https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-allama-molana-mufti-abdul-qayyum-hazarvi
فیضان شیخ‌القرآن | پروفسور دکتر پیر محمد آصف هزاروی | 1170 صفحه، مکتب بزم چشتیه غفوریه وزیرآباد؛ ثبت کتاب‌شناختی نسخه دیجیتال | https://www.scribd.com/doc/104937040/Faizan-e-Shaikh-ul-Quran-by-Profesor-Doctor-Muhammad-Asif-Hzerve
خدمات دینی و ملی مولانا محمد عبدالغفور هزاروی | محمد آصف هزاروی | پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پنجاب، آغاز دوره 1986 | https://thesis.asianindexing.com/thesis.php?ari_id=1676730565243
تلاوت قرآن در عرس سالانه وزیرآباد | دعوت اسلامی | 28 فوریه 2023؛ شناسایی آرامگاه شیخ‌القرآن مولانا عبدالغفور هزاروی و حضور پیر محمد عارف هزاروی | https://news.dawateislami.net/wazirabad-mazar-shareef-quran-khani
آرامگاه عبدالغفور هزاروی در مهرآباد شریف، بهتیکی | روزنامه خبرین | 29 ژانویه 2018 | شناسایی محلی آرامگاه | https://dailykhabrain.com.pk/2018/01/29/94092/
شهید کربلا | مولانا عبدالغفور هزاروی | نسبت تألیف در فهرست رسائل محرم | https://urdumehfil.net/%D9%85%D8%A7%DB%81-%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D9%84-months-and-years/
نگارخانه تصاویر
هنوز تصویر تأییدشده‌ای موجود نیست.
📤 ارسال تصویر این شخصیت یا مکان
تصویر پیش از تأیید عمومی نخواهد شد.
💬 دیدگاه بازدیدکنندگان
هنوز دیدگاه تأییدشده‌ای نیست؛ نخستین دیدگاه را شما بنویسید.
دیدگاه پس از تأیید مدیریت منتشر می‌شود.