نامه عمر رضی‌الله‌عنه به نیل و پایان یک رسم کهن مصری

در منابع کلاسیک تاریخ مصر گزارشی مشهور از دوره حکومت عمرو بن عاص رضی‌الله‌عنه نقل شده است. گروهی از مردم نزد او آمدند و گفتند برای بالا آمدن سالانه آب نیل رسمی قدیمی دارند. آنان توضیح دادند که پس از گذشت دوازده شب از ماه قبطی بؤونه، دختری باکره را که نزد پدر و مادرش زندگی می‌کرد انتخاب می‌کردند، رضایت پدر و مادر او را به دست می‌آوردند، بهترین لباس و زیورها را بر او می‌پوشاندند و سپس او را در رود نیل می‌انداختند. باور آنان این بود که بدون اجرای این رسم، نیل در فصل خود بالا نمی‌آید.

عمرو بن عاص رضی‌الله‌عنه این کار را صریحا رد کرد و گفت اسلام چنین سنت‌های جاهلی را ادامه نمی‌دهد. مردم نیز آن را کنار گذاشتند. بر اساس روایت، پس از آن آب نیل در زمان مورد انتظار بالا نیامد و شرایط سخت شد، تا جایی که برخی مردم به ترک منطقه فکر کردند؛ زیرا کشاورزی و زندگی عمومی مصر به جریان رود وابسته بود.

عمرو رضی‌الله‌عنه ماجرا را برای عمر بن خطاب رضی‌الله‌عنه نوشت. عمر در پاسخ گفت که تصمیم او برای پایان دادن به آن رسم درست بوده است، زیرا اسلام چنین کارهایی را از میان می‌برد. سپس نوشته‌ای کوتاه فرستاد تا در نیل قرار داده شود. مضمون نوشته در روایت چنین است که اگر نیل با قدرت خود جاری می‌شود، پس جاری نشود؛ و اگر الله واحد قهار آن را جاری می‌کند، از الله درخواست می‌شود که آن را جاری سازد.

روایت می‌گوید عمرو رضی‌الله‌عنه نوشته را در نیل قرار داد و صبح روز بعد آب شانزده ذراع بالا آمده بود. پس از آن نیز مردم به رسم پیشین بازنگشتند. محور اصلی داستان قدرت مستقل نوشته نیست، بلکه کنار گذاشتن رسم قربانی انسانی و تأکید بر این معناست که جریان رود تنها زیر فرمان الله است.

این گزارش در آثار ابن عبدالحکم حفظ شده و لالکائی و ابوالشیخ اصفهانی نیز آن را از همان خانواده روایی اصلی نقل کرده‌اند. سند باقی‌مانده از ابن لَهیعه به قیس بن حجاج و سپس به واسطه‌ای ناشناس می‌رسد، بنابراین سند صحیح و متصل به شمار نمی‌آید. دقیق‌تر آن است که داستان به عنوان گزارشی کلاسیک و مشهور منسوب به عمر رضی‌الله‌عنه نقل شود، ضعف سند روشن بماند و هیچ تبدیل عددی جدید یا توضیح علمی خارج از متن منبع به آن افزوده نشود.