صحیح بخاری با اطمینان ثابت میکند که علی بن ابیطالب رضی الله عنه در روز خیبر پرچم را دریافت کرد و خداوند به دست او پیروزی عطا فرمود، اما در آن روایت سخنی از دروازه نیست. در گزارشی جداگانه از ابورافع آمده است که علی رضی الله عنه پس از از دست دادن سپر خود، دری از قلعه را برداشت و تا هنگام پیروزی از آن به عنوان سپر استفاده کرد؛ همان گزارش میگوید که بعدا هشت مرد نتوانستند آن در را برگردانند. ابن حجر این طریق را حسن دانسته است، در حالی که شماری از ناقدان حدیث ایرادهای مهمی بر سند آن وارد کردهاند. روایتهای چهل و هفتاد مرد از طرق جداگانه و ضعیفتر آمدهاند و نباید با گزارش ابورافع در یک روایت واحد ادغام شوند.
ماجرای دروازه از گزارشی جداگانه به نقل از ابورافع میآید. در آن گزارش آمده است که علی رضی الله عنه نزدیک قلعه در حال نبرد بود که سپر خود را از دست داد. پس دری از قلعه برداشت و در حالی که جنگ را ادامه میداد از آن به عنوان سپر استفاده کرد تا فتح حاصل شد. سپس روایت میگوید که علی رضی الله عنه در را بر زمین انداخت. ابورافع میگوید او و هفت مرد دیگر، یعنی در مجموع هشت نفر، کوشیدند در را برگردانند، اما نتوانستند. در میان گزارشهای بررسیشده برای این پرونده، این روشنترین صورت از ماجرای استفاده از دروازه به عنوان سپر است.
با این حال، این گزارش از نظر منبع و سند محدودیتهای مهمی دارد. این طریق در مسند احمد و دلائل النبوة بیهقی حفظ شده است. ابن حجر عسقلانی آن را حسن ارزیابی کرده، اما دیگر ناقدان حدیث احتیاط بیشتری نشان دادهاند. ابن کثیر به وجود جهالت و انقطاع آشکار در سند اشاره کرده است، هیثمی از راوی نامنبرده سخن گفته، و شعیب ارناؤوط سند را ضعیف دانسته است. از این رو میتوان ماجرای دروازه را به عنوان گزارشی مشهور و کلاسیک دربارهٔ علی رضی الله عنه در خیبر نقل کرد، اما نمیتوان آن را با همان درجهٔ یقین روایت صحیح بخاری دربارهٔ پرچم و پیروزی عرضه کرد.
گزارشهای جداگانهای نیز اعداد بزرگتری را نقل میکنند. در طریقی از جابر بن عبدالله رضی الله عنه آمده است که علی رضی الله عنه دروازهٔ خیبر را حمل کرد، مسلمانان هنگام فتح از آن بالا رفتند یا از روی آن گذشتند، و پس از آن چهل مرد نتوانستند آن را حمل کنند. این طریق ضعیفتر است و ابن حجر تصریح میکند که شاهدی که برای آن ذکر شده عدد چهل را در بر ندارد. صورت دیگری نیز از هفتاد مرد سخن میگوید. ابن حجر به طریقی اشاره میکند که در آن حرام بن عثمان حضور دارد و او را متروک میخواند، در حالی که الارشادِ شیخ مفید صورت هفتاد مرد را به عنوان بخشی از دریافت کلاسیک امامی از این داستان حفظ کرده است. بنابراین این صورتهای عددی باید از گزارش هشتنفرهٔ ابورافع جدا بمانند و همه در یک داستان ترکیب نشوند.
در نتیجه، شواهد از یک بیان عمومی محتاطانه پشتیبانی میکنند: نقش علی رضی الله عنه در فتح خیبر با حدیث صحیح ثابت است، اما ماجرای مشهور استفاده از دروازه به عنوان سپر گزارشی کلاسیک است که دربارهٔ اعتبار سند آن اختلاف وجود دارد، و روایتهای چهل و هفتاد مرد صورتهای ضعیفتر و جداگانهاند.
نتیجه
نقش علی رضی الله عنه در پیروزی خیبر با اطمینان ثابت است، اما ماجرای مشهور دروازه به عنوان سپر یک گزارش کلاسیک مهم با سند مورد اختلاف است. ادعاهای مربوط به چهل و هفتاد مرد باید به عنوان صورتهای جداگانه و ضعیفتر مطرح شوند.