جرباء، ام‌الحارث بنت قسامه

جرباء با کنیه ام‌الحارث شناخته می‌شد و به قبیله طی تعلق داشت. کتاب‌های زندگی‌نامه‌ای سنی او را در میان زنان عصر پیامبر جای می‌دهند؛ ابن حجر از زبیر بن بکار نقل می‌کند که نزد پیامبر ﷺ آمد و ابن عساکر گزارش مفصل‌تری دارد که او همراه برادرش حنظله بن قسامه و برادرزاده‌اش زینب بنت حنظله آمد، همگی اسلام پذیرفتند و سپس طلحه بن عبیدالله با او ازدواج کرد. این خبر زمانه تاریخی او را روشن می‌کند، اما گزارشی نسبی و منقول است، نه زندگی‌نامه‌ای تفصیلی و عینی.

منابع در نام پدرش قسامه و وابستگی طائی او هم‌داستان‌اند، اما نسب پس از پدر را یکسان ضبط نمی‌کنند. الاصابه قسامه بن قیس بن عبید بن طریف بن مالک دارد، بخشی از نسب قریش قسامه بن حنظله بن وهب بن قیس می‌نویسد و ابو الفرج صورت قسامه بن رومان را حفظ کرده است. این اختلاف هویتی را که با کنیه، ازدواج و دخترش ثابت می‌شود از میان نمی‌برد، ولی نباید زنجیره جدی مختلف را نسبی قطعی و یکسان ساخت.

ازدواج او با طلحه بن عبیدالله استوارترین پیوند زندگی اوست. نسب قریش، الاصابه، اسد الغابه و تاریخ دمشق این ازدواج را ثبت کرده‌اند و گزارش دمشق می‌گوید طلحه در حالی درگذشت که جرباء همسرش بود، ام‌اسحاق را برای او زاده بود و فرزند دیگری از او نداشت.

جرباء از راه ام‌اسحاق وارد تاریخ خانوادگی متأخر اهل بیت شد. ام‌اسحاق نخست با حسن بن علی ازدواج کرد و پس از وفات او همسر حسین بن علی شد؛ نسب منقول فاطمه بنت حسین را دختر او از حسین معرفی می‌کند. ازاین‌رو جرباء مادربزرگ مادری فاطمه بنت حسین بود و در زنجیره‌ای قرار گرفت که برخی حسنیان متأخر را با شاخه‌های طلحه و طی پیوند می‌داد.

روایتی ادبی و متأخر می‌گوید لقب جرباء به‌صورت کنایه از زیبایی فراوان او پدید آمد؛ گفته می‌شد زنان از ایستادن کنار او پرهیز می‌کردند تا در مقایسه نازیبا دیده نشوند. این حکایت برای توضیح لقب غیرعادی سودمند است، اما به لایه ادبی و نسبی متأخر تعلق دارد و وصف جسمانی مستقلا اثبات‌شده نیست.

هیچ منبع معتبر بررسی‌شده تاریخ و محل تولد، فعالیتی بیرون از گزارش‌های خانوادگی، تاریخ دقیق وفات یا محل دفن او را ارائه نمی‌کند. بنابراین زندگی‌نامه مسئولانه‌اش بر وابستگی به طی، پیوند منقول با عصر پیامبر، ازدواج ثابت با طلحه و مادری ام‌اسحاق استوار است. بدون مدرک تازه نباید قبر، زیارتگاه یا مختصاتی به او نسبت داد.