صحیح بخاری پیشگویی پیامبر محمد ﷺ را نقل میکند که حسن بن علی رضیاللهعنه سید خواهد بود و خداوند به دست او میان دو گروه بزرگ از مسلمانان صلح برقرار خواهد کرد. همان گزارش بخاری زمینهٔ رویارویی بعدی، گفتوگوهای صلح و سرانجام صلح حسن با معاویه را نیز ثبت کرده است. گزارشهای همسو در سنن نسائی، سنن ابیداود و جامع ترمذی نیز آمده و ترمذی روایت خود را حسن صحیح دانسته است. گزارشهای تاریخی متأخر دربارهٔ قرار گرفتن این صلح در سال ۴۰ یا اوایل ۴۱ هجری یکسان نیستند؛ ازاینرو این اختلاف زمانی باید از اصل پیشگویی و تحقق صلح که در حدیث صحیح ثابت است جدا نگه داشته شود.
صحیح بخاری همچنین زمینهٔ تاریخی بعدی را که این پیشگویی در آن تحقق یافت ثبت میکند. حسن رضیاللهعنه با دستههای بزرگ نظامی به سوی معاویه آمد و دو طرف در آستانهٔ رویارویی جدی قرار گرفتند. سپس معاویه عبدالرحمن بن سمره و عبدالله بن عامر بن کریز را برای گفتوگو دربارهٔ صلح نزد حسن رضیاللهعنه فرستاد. گزارش با نتیجهای روشن پایان مییابد: حسن با معاویه صلح کرد. بنابراین در همان روایت حدیثی، پیشگویی پیشین و آشتی بعدی در کنار هم به صورت خبر از آینده و تحقق آن دیده میشوند.
اصل این پیشگویی تنها در یک جای منابع حدیثی نیامده است. بخاری آن را در ابواب دیگری نیز نقل کرده است؛ از جمله گزارشی کوتاه در بخش فضائل حسن رضیاللهعنه و روایتی دیگر در کتاب فتن. گزارشهای موازی در سنن نسائی، سنن ابیداود و جامع ترمذی نیز وجود دارد و ترمذی روایت خود را حسن صحیح توصیف کرده است. بخاری افزون بر این، در بحث سند همین گزارش یادآور میشود که این روایت شنیدن حسن بصری از ابوبکره را ثابت میکند. این نکته مربوط به زنجیرهٔ نقل همین خبر است و نباید به فراتر از آن تعمیم داده شود.
مورخان کلاسیک متأخر این صلح را با دورهای پیوند میدهند که بعدها به «عام الجماعت»، یعنی سال اتحاد، شناخته شد. با این حال تاریخ دقیق این سازش در گزارشهای تاریخی یکسان نیست. ابن کثیر هم گزارشهایی را نقل میکند که آن را در سال ۴۰ هجری قرار میدهند و هم گزارشهایی را که اوایل سال ۴۱ هجری را ترجیح میدهند؛ و در جایی دیگر صلح را در ربیعالاول سال ۴۱ هجری قرار میدهد. این بحث زمانیِ متأخر باید از هستهٔ ثابتشدهٔ پیشگویی در حدیث صحیح جدا بماند.
ازاینرو روشنترین و استوارترین نتیجهٔ عمومی چنین است: پیامبر ﷺ پیشگویی کرد که به دست حسن رضیاللهعنه میان دو گروه بزرگ مسلمان صلح برقرار میشود، و صحیح بخاری گزارشی بعدی را حفظ کرده که در آن حسن واقعاً صلح را به انجام رساند. شواهد تأییدشده این پیوند میان پیشگویی و تحقق را پشتیبانی میکنند، بیآنکه لازم باشد شروط اثباتنشدهٔ پیمان یا داوریهای جناحیِ بعدی دربارهٔ همهٔ مسائل سیاسی پیرامون آن وارد روایت شود.
نتیجه
گزارش صحیح هم پیشگویی پیامبر ﷺ را حفظ کرده است که خداوند به دست حسن رضیاللهعنه میان دو گروه بزرگ مسلمان صلح برقرار خواهد کرد و هم صلحی را که بعداً حسن انجام داد. این توالی مستند از پیشگویی تا تحقق، قویترین نتیجهٔ ثابت این رویداد است.