زبیر بن عوام

الزبیر بن عوام به بنی‌اسد بن عبدالعزی از قریش تعلق داشت. نسب کامل او به صورت الزبیر بن عوام بن خویلد بن اسد بن عبدالعزی بن قصی حفظ شده و مشهورترین کنیهٔ او ابوعبدالله بود.

خانوادهٔ نزدیک او از چند جهت وی را به پیامبر محمد صلی‌الله‌علیه‌وسلم نزدیک می‌کرد. مادرش صفیه بنت عبدالمطلب عمهٔ پیامبر بود، بنابراین الزبیر پسرعمهٔ او بود. پدرش عوام بن خویلد برادر خدیجه بنت خویلد بود و ازاین‌رو الزبیر برادرزادهٔ خدیجه نیز بود.

سال دقیق تولد او بازسازی شده و به‌طور مستقیم ثبت نشده است. یک برآورد رایج جدید آن را حدود ۲۸ پیش از هجرت، تقریبا ۵۹۴-۵۹۵ میلادی در مکه می‌داند. گزارش‌های کلاسیک دربارهٔ سن او هنگام پذیرش اسلام اختلاف چشمگیر دارند و هشت، دوازده و شانزده سال را نیز نقل می‌کنند، پس تاریخ تقریبی از دقت کاذب مناسب‌تر است.

اختلاف در گزارش‌های سن، هستهٔ تاریخی را پنهان نمی‌کند: الزبیر بسیار زود اسلام آورد. سیرهٔ کلاسیک همچنین یاد مشهوری را حفظ کرده که او نخستین مردی بود که در دفاع از اسلام شمشیر کشید، هرچند این جزئیات بیشتر به ادبیات سیره و فضائل تعلق دارد تا به قوی‌ترین لایهٔ حدیثی معتبر.

او در هجرت‌ها شرکت کرد، نخست به حبشه و سپس به مدینه رفت، و از اهل بدر و شرکت‌کنندگان در نبردهای مهم نبوی شد. شهرت شجاعت او بارها در منابع شرح‌حال دیده می‌شود، اما جایگاهش میان صحابه فقط بر خدمت نظامی استوار نبود.

قوی‌ترین فضیلت شخصی مرتبط با او در صحیح بخاری حفظ شده است. جابر نقل می‌کند که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمود هر پیامبری حواری‌ای دارد و حواری او الزبیر است. این واژه او را به‌عنوان یاور یا شاگردی ویژه و وفادار معرفی می‌کند و توصیف عمومی این عنوان باید بر همین معنا استوار باشد.

جامع ترمذی نیز الزبیر را در میان ده صحابه‌ای قرار می‌دهد که اهل بهشت نامیده شده‌اند. این گزارش همراه با روایت حواری در بخاری، فضیلت او را بر پایه‌ای حدیثی و استوار قرار می‌دهد و نیازی به حکایت‌های ستایش‌آمیز متأخر و آراسته باقی نمی‌گذارد.

پس از وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم، الزبیر از چهره‌های ارشد جامعه باقی ماند. عمر بن خطاب او را در میان شش نفری نام برد که شورا میان آنان خلیفهٔ بعدی را تعیین می‌کرد. این نقش میزان اعتماد و منزلتی را نشان می‌دهد که در نسل خود حفظ کرده بود.

الزبیر حدیث نقل می‌کرد، اما به احتیاط در روایت شناخته می‌شد. صحیح بخاری از طریق پسرش عبدالله نگرانی او را از هشدار نبوی دربارهٔ نسبت‌دادن عمدی سخن دروغ به پیامبر حفظ کرده است. نکتهٔ اصلی، خودداری کامل از روایت نبود بلکه احتیاط دقیق و پرهیزکارانه بود.

خانوادهٔ او به یکی از بزرگ‌ترین و اثرگذارترین خاندان‌های قریشی نسل بعد تبدیل شد. ابن سعد به‌صراحت یازده پسر و نه دختر را در سراسر زندگی او ثبت می‌کند. در میان آنان عبدالله بن زبیر بود که بعدها چهرهٔ سیاسی مرکزی مکه در فتنهٔ دوم شد، و عروه بن زبیر که از فقیهان و محدثان برجستهٔ مدینه شد.

اسماء بنت ابی‌بکر هشت فرزند برای الزبیر به دنیا آورد: عبدالله، عروه، منذر، عاصم، مهاجر، خدیجه کبری، ام‌الحسن و عایشه. ام خالد، که نام شخصی او امه بنت خالد بن سعید ذکر شده، مادر خالد، عمرو، حبیبه، سوده و هند بود. رباب بنت انیف مادر مصعب، حمزه و رمله بود.

ابن سعد همچنین زینب ام جعفر بنت مرثد را مادر عبیده و جعفر، ام کلثوم بنت عقبه را مادر زینب، و هلال بنت قیس را مادر خدیجه صغری ثبت می‌کند. این نسبت‌های مادری خود اهمیت دارند، اما شناسایی مادر یک فرزند به‌تنهایی ازدواج را ثابت نمی‌کند؛ ازاین‌رو تنها ازدواج‌هایی به‌عنوان نکاح بیان می‌شوند که دلیل مستقلی برای آن‌ها وجود دارد.

در منابع بررسی‌شده پنج ازدواج به‌صراحت ثابت است: اسماء بنت ابی‌بکر، عاتکه بنت زید بن عمرو بن نفیل، ام خالد بنت خالد بن سعید، رباب بنت انیف کلبیه و ام کلثوم بنت عقبه. شمار خانواده در سراسر زندگی او همچنان یازده پسر و نه دختر است. گزارش متأخرِ ارث که از نه پسر و نه دختر یاد می‌کند مربوط به کسانی است که نزدیک زمان وصیت نهایی او زنده بودند و از شمار کل فرزندان در طول زندگی نمی‌کاهد.

آخرین مشارکت سیاسی الزبیر در نزاعی بود که به جنگ جمل انجامید. او همراه عایشه و طلحه به حرکت بصره پیوست. گزارشی گسترده می‌گوید علی، الزبیر را به هشدار نبوی یادآور شد که او با علی به ناحق خواهد جنگید و سپس الزبیر از صحنهٔ مستقیم نبرد کنار رفت. این گزارش را نمی‌توان در یک حکم حدیثی بی‌قید خلاصه کرد: آلبانی با جمع راه‌ها آن را صحیح دانست، درحالی‌که عقیلی یک راه مشخص را رد کرد و ابن کثیر یکی از نسخه‌ها را غریب توصیف کرد.

روایت غالب کلاسیک، کشته‌شدن الزبیر پس از کناره‌گیری را در وادی‌السباعِ منطقهٔ بصره در رجب ۳۶ هجری قرار می‌دهد. ذهبی آن مکان را حدود هفت فرسخ از بصره گزارش می‌کند. عمرو بن جرموز به‌طور مداوم با قتل مرتبط دانسته می‌شود، درحالی‌که جزئیات صحنهٔ پایانی و سن دقیق الزبیر در گزارش‌ها متفاوت است و باید منبع‌محور باقی بماند.

حافظهٔ زندگینامه‌ای کلاسیک قبر او را در وادی‌السباعِ منطقهٔ بصره قرار می‌دهد. مسجد و آرامگاه کنونی زبیر بن عوام در شهر امروزی الزبیر، استان بصره، مجموعه‌ای زیارتی و مسجدی از دوره‌ای متأخرتر است و گزارش‌های جدید، تأسیس مسجد در آنجا را به سال ۳۸۶ هجری نسبت می‌دهند. بنابراین این زیارتگاه از نظر تاریخی ادامه‌ای منسوب از سنت کلاسیک تدفین است، اما به‌عنوان مدرک باستان‌شناختی برای اینکه بنای کنونی دقیقا همان نقطهٔ دست‌نخوردهٔ قبر اصلی را نشان می‌دهد ارائه نمی‌شود.