اسماء بنت ابی‌بکر

اسماء بنت ابی‌بکر در شاخهٔ تیم از قریش در مکه به دنیا آمد. پدرش ابوبکر صدیق و مادرش قتیله بنت عبدالعزی عامریه بود. گاه‌شمار کلاسیک تولد او را حدود بیست‌وهفت سال پیش از هجرت قرار می‌دهد و منابع بعدی می‌گویند نزدیک به صد سال عمر کرد؛ ازاین‌رو از افراد بسیار دیرزیستِ نسل نخست مسلمانان به شمار می‌رود.

نخستین اهمیت تاریخی او با هجرت پیوند دارد، اما شاهد آن فقط زندگی‌نامه‌های متأخر نیست. صحیح بخاری ۳۹۰۷ روایت خود اسماء را حفظ کرده که هنگام خروج پیامبر محمد و ابوبکر از مکه، خوراک و آب آنان را آماده کرد. چون چیزی برای بستن ظرف‌ها نیافت، کمربند خود را دو نیم کرد و لقب ذات‌النطاقین گرفت. بنابراین این لقب بر گزارش صحیح اول‌شخص خود او استوار است، نه صرفاً یک عنوان افتخاریِ متأخر.

اسماء در دوران بارداری هجرت کرد. صحیح مسلم ۲۱۴۶ ب می‌گوید در اواخر بارداری به قبا رسید و همان‌جا عبدالله بن زبیر را به دنیا آورد. سپس نوزاد را نزد پیامبر برد؛ پیامبر او را تحنیک کرد و برایش برکت خواست. این گزارش داستان شخصیِ هجرت او را به یکی از نخستین ولادت‌های جامعهٔ تازهٔ مسلمان مدینه پیوند می‌دهد.

ازدواج او با زبیر بن عوام نیز به‌خوبی مستند است. صحیح بخاری ۵۲۲۴ شرح اسماء از تنگنای شدید مالیِ خانهٔ نخستین آنها را حفظ کرده است. او از اسب زبیر نگهداری می‌کرد، آب می‌آورد، خمیر می‌ساخت و هسته‌های خرما را از زمینی که پیامبر به زبیر داده بود حمل می‌کرد.

همان حدیث همچنین کمک اجتماعی در جامعهٔ نخستین را ثبت می‌کند. وقتی ابوبکر بعداً خدمتکاری فرستاد که نگهداری اسب را بر عهده گرفت، اسماء آسودگی خود را با تعبیر روشنی بیان کرد. این گزارش به‌عنوان سند تجربهٔ خانهٔ خود او ارزشمند است و نباید به قاعده‌ای عمومی دربارهٔ وظایف همهٔ زنان تبدیل شود.

نسب‌نامه‌های کلاسیک خانوادهٔ کامل اسماء و زبیر را حفظ کرده‌اند. پنج پسر آنها عبدالله، عروه، منذر، عاصم و مهاجر و سه دخترشان خدیجه کبری، ام‌الحسن و عایشه بودند. این فهرست در ادبیات خانوادگیِ نخستین تأیید مستقل دارد و با ساختار خانوادگیِ حل‌شده مطابقت می‌کند.

دو تن از این پسران در تاریخ بعدی اسلام اهمیت ویژه یافتند. عبدالله بن زبیر به شخصیت سیاسی بزرگی در مکه تبدیل شد و عروه بن زبیر از مشهورترین دانشمندان و راویان نسل تابعین شد. بنابراین خانوادهٔ اسماء نسل نخست صحابه را مستقیماً به تحولات سیاسی و علمیِ بخش پایانی سدهٔ نخست هجری پیوند داد.

حافظهٔ حدیثی او نیز منبع آموزش حقوقی و اخلاقی شد. صحیح مسلم ۱۰۰۳ پرسش اسماء از پیامبر دربارهٔ مادرش را که آن زمان مسلمان نبود حفظ کرده و اجازه و دستور به نیکی و صلهٔ رحم با او را ثبت می‌کند. این گزارش به یکی از دلایل اصلی برای حفظ روابط خانوادگی در میان اختلاف دینی تبدیل شد.

صحیح مسلم ۱۰۲۹ آموزش دیگری خطاب به اسماء دربارهٔ انفاق سخاوتمندانه و پرهیز از خودداریِ افراطی را حفظ کرده است. همراه با گزارش‌های زندگی‌نامه‌ای بعدی دربارهٔ بخشندگی او، این روایت صحیح یک مضمون اخلاقیِ نیرومند را پشتیبانی می‌کند، بی‌آنکه لازم باشد هر حکایت متأخر به همان اندازه معتبر شمرده شود.

حافظهٔ دینی او به عبادت و فقه نیز رسید. صحیح بخاری حضور او در نماز کسوف را حفظ کرده و صحیح مسلم ۱۲۳۸ الف مراجعهٔ مردم به اسماء سالخورده دربارهٔ حج تمتع را ثبت می‌کند. همان گزارش می‌گوید در سالمندی نابینا شده بود. این واقعه مهم است زیرا مسلمانان بعدی به حافظهٔ فقهی او رجوع می‌کردند، حتی هنگامی که دیدگاه مورد بحث با رأی پسرش عبدالله تفاوت داشت.

مواد کلاسیک زندگی‌نامه‌ای همچنین اسماء را با زبیر در یرموک قرار می‌دهند. این بخش معناداری از تصویر تاریخیِ بعدی اوست، اما به لایهٔ سیرهٔ کلاسیک تعلق دارد، نه به گزارش جنگی در بخاری یا مسلم. بنابراین باید آن را سنتی زندگی‌نامه‌ای و پشتیبانی‌شده نگه داشت، نه روایت رزمیِ مستقلاً صحیح‌شده.

گزارش‌های کلاسیک می‌گویند ازدواج او با زبیر رضی‌الله‌عنه بعدها به طلاق انجامید. اصل طلاق نقل شده است، اما توضیح‌های خانوادگیِ خاص درباره علت آن در گزارش‌ها یکسان نیست؛ بنابراین محتاطانه‌تر است که ازدواج ثابت و جدایی بعدی حفظ شود، بدون آنکه یک روایت اختلافیِ خانوادگی به علت قطعی یا داوری اخلاقی درباره یکی از دو همسر تبدیل گردد.

پس از کشته شدن عبدالله بن زبیر رضی‌الله‌عنه، پیکر او در راه بیرون مکه به نمایش گذاشته شد. صحیح مسلم ۲۵۴۵ نقل می‌کند که عبدالله بن عمر رضی‌الله‌عنه از کنار او گذشت، سلام داد و گواهی داد که او را مردی بسیار روزه‌دار، اهل عبادت شبانه و پیونددهنده خویشاوندی می‌شناخت. وقتی این سخن به حجاج رسید، پیکر را پایین آوردند و منتقل کردند؛ سپس او اسماء رضی‌الله‌عنها را فراخواند. اسماء از رفتن خودداری کرد. حجاج دوباره پیام داد که اگر نیاید کسی را می‌فرستد تا او را از موهایش بکشد و بیاورد؛ اسماء باز هم نپذیرفت و گفت تا واقعاً چنین کسی نفرستد نزد او نخواهد رفت. سرانجام حجاج خود نزد او آمد.

حجاج نزد او آمد و پرسید چگونه دیدی آنچه با «دشمن خدا» کردم؟ اسماء رضی‌الله‌عنها مستقیماً از پسرش دفاع کرد و گفت تو دنیای عبدالله را تباه کردی و او آخرت تو را تباه کرد. سپس به طعنه‌ای پاسخ داد که حجاج عبدالله را پسر ذات‌النطاقین می‌خواند. اسماء گفت ذات‌النطاقین خود منم: با یکی از دو نطاق غذای رسول خدا ﷺ و ابوبکر رضی‌الله‌عنه را در سفر هجرت محفوظ کردم و دیگری همان پوششی بود که زن از آن بی‌نیاز نیست. سپس خبر پیامبر ﷺ را یادآور شد که از ثقیف یک دروغگوی بزرگ و یک نابودگر برمی‌خیزد، و گفت دروغگو را دیده‌ایم و برای نابودگر جز تو کسی را نمی‌بینم. صحیح مسلم صحنه را با این گزارش پایان می‌دهد که حجاج برخاست و پاسخی به او نداد. این روایت گواهی مستقیم و نیرومند از مادری داغ‌دیده است که از شخصیت پسر کشته‌شده‌اش دفاع می‌کند، در برابر تهدید سیاسی سر فرود نمی‌آورد و با حافظهٔ نبوی خود به تحقیر پاسخ می‌دهد.

اسماء در مکه در سال ۷۳ق، تنها اندکی پس از عبدالله بن زبیر، درگذشت. منابع کلاسیک در فاصلهٔ دقیق میان دو مرگ اختلاف دارند و حدود ده روز، بیست روز یا کمی بیشتر را گزارش می‌کنند. همچنین می‌گویند با وجود نابیناییِ سالمندی، نزدیک به صد سال عمر کرد و نیروی ذهنیِ چشمگیری داشت.

سنت دفن او با جنت المعلی، گورستان تاریخی مکه، پیوند دارد. اسناد نهادیِ کنونی عربستان صریحاً اسماء را در شمار افراد برجستهٔ مدفون در آنجا قرار می‌دهند. این امر شناسایی در سطح گورستان مشترک را پشتیبانی می‌کند، اما جای دقیق قبر فردی او در المعلی به‌طور مستقل ثابت نشده است.