در قبا نزدیک مدینه زاده شد. گزارشها میان شوال سال ۱ هجری و حدود بیست ماه پس از هجرت در شوال سال ۲ هجری متفاوتاند که تقریباً با ۶۲۳ یا ۶۲۴ میلادی برابر است. صحیح مسلم او را نخستین نوزاد مهاجران پس از هجرت میداند.
عبدالله بن زبیر
PER-000182
عضو خانواده
تأییدشده
نقطه مشترک گورستان
حوزه تاریخی مشترک
⚙️ چاپ، اشتراک و گزینههای دیگر
عبدالله بن زبیر فرزند زبیر بن عوام و اسماء بنت ابیبکر و نخستین نوزاد مهاجران پس از هجرت بود. او به یکی از مهمترین چهرههای دینی و سیاسی فتنه دوم تبدیل شد، پس از مرگ یزید بن معاویه در سرزمینهای گسترده به خلافت شناخته شد و از مکه حکومت کرد تا در سال ۷۳ هجری / ۶۹۲ میلادی در جریان محاصره حجاج بن یوسف در مکه به شهادت رسید. شجاعت، عبادت و مقاومت پایانی او بهخوبی ثبت شده، ولی سنتهای سنی، امامی و تاریخنگاری جدید انتخابهای سیاسی او را متفاوت ارزیابی میکنند.
در جریان محاصره مکه به دست حجاج در سال ۷۳ هجری، برابر با ۶۹۲ میلادی، به شهادت رسید. درباره روز دقیق اختلاف است و معمولا در جمادیالاول یا جمادیالثانی قرار داده میشود.
گزارشهای تاریخی کهن مکه میگویند پس از پایین آوردن پیکر و تحویل آن به خانواده، اسماء بنت ابیبکر رضیاللهعنها پسرش را غسل داد و کار حنوط و کفن را انجام داد. روایت مشهور ابن اثیر و ابن کثیر محل دفن را حجّون میداند؛ همان قبرستان کهن مکه که امروز جنة المعلاة یا قبرستان معلاة نامیده میشود. چون نشانههای قدیمی قبرهای فردی در سراسر قبرستان به شکل قابل اعتماد قابل تعیین نیست، نقطه نقشه ثبتشده محل تاریخی و شناختهشده دفن را نشان میدهد، نه یک نشان مستقل و جدید که خود قبر را بهطور قطعی ثابت کند.
زندگینامه و معرفی تاریخی
عبدالله بن زبیر در قبا نزدیک مدینه به دنیا آمد. گزارشهای زمانی متفاوتاند: برخی منابع تولد را در شوال سال ۱ هجری قرار میدهند، در حالی که گزارشی کهن آن را بیست ماه پس از هجرت، در شوال سال ۲ هجری، میداند؛ این دو گزارش تقریباً با سالهای ۶۲۳ یا ۶۲۴ میلادی برابرند. پدرش زبیر بن عوام، صحابی برجسته قریشی، و مادرش اسماء بنت ابیبکر بود. صحیح مسلم گزارش میکند که اسماء پس از هجرت او را زایید و نزد پیامبر برد؛ پیامبر او را تحنیک کرد و برایش دعا نمود. او نخستین نوزاد مهاجران پس از هجرت شناخته شد.
در خانوادهای پرورش یافت که با جامعه نخستین مسلمانان پیوندی نزدیک داشت. در کودکی شمار محدودی روایت از پیامبر شنید و بعدها از صحابه بزرگ، از جمله پدر، مادر و خالهاش عایشه، حدیث نقل کرد. زندگینامههای کلاسیک او را بسیار اهل نماز، روزه و تلاوت و در عین حال شجاع و نیرومند در تصمیم معرفی میکنند. در فتوحات دوره عثمان شرکت کرد و سپس در درگیریهای سیاسی سده نخست هجری نقش یافت.
در فتنه نخست، او همراه پدرش زبیر بن عوام رضیاللهعنه و عایشه رضیاللهعنها در جبههای قرار گرفت که در جنگ جمل با امام علی بن ابیطالب علیهالسلام روبهرو شد. این مخالفت سیاسی و نظامی واقعیتی تاریخی و استوار است، اما تصویر کردن آن به صورت نزاع داماد با پدرزن از نظر زمانی درست نیست. کتاب کهن سنی «المحبّر» اثر محمد بن حبیب بغدادی، در باب «اصهار علی بن ابی طالب»، صفحه 56، صریحا مینویسد که امالحسن بنت علی نخست همسر جعده بن هبیره بود، سپس جعفر بن عقیل با او ازدواج کرد و پس از او عبدالله بن زبیر؛ همین ترتیب در صفحه 437 نیز حفظ شده است. چون همان بخش شهادت جعفر بن عقیل را همراه امام حسین علیهالسلام یاد میکند، بر پایه ترتیب این گزارش، ازدواج ابن زبیر با امالحسن بنت علی پس از کربلا در سال 61 هجری بوده است؛ یعنی بسیار پس از جنگ جمل در سال 36 هجری و شهادت امام علی در سال 40 هجری. منابع امامی نیز لایه مهمی به این بحث میافزایند: شیخ مفید در «الإرشاد»، جلد 1، صفحات 354–355، امالحسن را در شمار دختران امام علی میآورد و مادرش را ام سعید بنت عروه ثقفی معرفی میکند، هرچند در آنجا همسران او را تفصیل نمیدهد. در مقابل، کتاب مهم نسبی علوی و امامی «المجدی فی انساب الطالبین»، جلد 1، صفحه 20، صریحا مینویسد که امالحسن بنت الحسن علیهالسلام، دختر امام حسن، با عبدالله بن زبیر ازدواج کرد؛ ابن عنبه نیز در «عمدة الطالب»، جلد 1، صفحه 68، همین نسبت را از صاحب «المجدی» نقل میکند. بنابراین حتی اگر درباره گزارش سنی مربوط به امالحسن بنت علی بحث شود، نسبنگاری مهم امامی بهطور مستقل پیوند زناشویی نزدیکی میان ابن زبیر و دختر امام حسن، یعنی نوه امام علی، را حفظ کرده است. این مصاهرت اختلافات سیاسی واقعی را از میان نمیبرد، اما قرینه تاریخی نیرومندی است بر اینکه آن اختلافات را نباید خودبهخود دشمنی دینی یا خانوادگی پایدار دانست. از همین رو اصل عمومی سنی که ابن تیمیه در «مجموع الفتاوى»، جلد 4، صفحات 431–434 بیان میکند—احتیاط در برابر اتهامهای اثباتنشده و سنجش اختلافات ثابت با انصاف، فضایل و اجتهاد—در اینجا احتیاط روششناختی مناسبی است و حکم خاصی درباره عبدالله بن زبیر نیست.
پس از مرگ معاویه رضیاللهعنه در سال ۶۰ هجری و جانشینی یزید، ابن زبیر از بیعت خودداری کرد و مکه را پایگاه خود ساخت. پس از مرگ یزید در سال ۶۴ هجری، بیعت او در حجاز، عراق، مصر، یمن و بخشهایی از سرزمینهای شرقی گسترش یافت، هرچند قدرت اموی شام در روزگار مروان و عبدالملک دوباره استوار شد. در همین دوره بر سر بیعت میان او و عبدالله بن عباس رضیاللهعنه و محمد بن حنفیه رحمهالله تنش سیاسی شدیدی پدید آمد. ذهبی از خلیفه بن خیاط نقل میکند که چون محمد بن حنفیه بیعت را نپذیرفت، ابن زبیر او را در شعب بنیهاشم محصور کرد و بر او فشار آورد؛ گزارش دیگری ابن عباس را نیز در همان فضای بحران در کنار او نشان میدهد. با وجود این، خود ذهبی از ابن عباس ستایشی از ابن زبیر نقل میکند که او را «قاری کتاب خدا» و «پاکدامن در اسلام» میخواند؛ ازاینرو اختلاف سیاسی را نباید خودبهخود دشمنی شخصی یا دینی دانست. برخی آثار تاریخی متأخر نیز گزارشی نقل میکنند که او مدتی در خطبه از ذکر درود بر پیامبر صلیاللهعلیهوسلم خودداری کرد؛ این گزارش در صحیح بخاری یا صحیح مسلم نیست و در این تحقیق با سند صحیح حدیثی به عنوان یک رفتار عمومی ثابت نشده است، بنابراین نمیتوان آن را دلیل قطعی بر ترک درود در نماز و دعا یا دشمنی دینی با خاندان پیامبر دانست.
منابع نسبی کهن چندین همسر و فرزند برای او ثبت کردهاند و نباید دو زن متفاوت را تنها به سبب کنیه مشترک «امالحسن» یک نفر دانست. «المحبّر» و «انساب الاشراف» در سنت سنی، امالحسن بنت علی را پس از جعده بن هبیره و جعفر بن عقیل همسر عبدالله بن زبیر میدانند. جدا از آن، «المحبّر» امالحسن بنت الحسن را نیز همسر او معرفی میکند. این نسبت دوم اهمیت ویژهای دارد، زیرا نسبنگاری علوی و امامی آن را مستقلا حفظ کرده است: «المجدی فی انساب الطالبین»، جلد 1، صفحه 20، صریحا ازدواج امالحسن دختر امام حسن با عبدالله بن زبیر را ثبت میکند و «عمدة الطالب»، جلد 1، صفحه 68، همین عبارت را از صاحب «المجدی» نقل میکند. شیخ مفید در «الإرشاد»، جلد 1، صفحات 354–355، نسب امالحسن بنت علی را روشن میسازد، اما در آن موضع فهرست همسرانش را نمیآورد. بنابراین درستتر است این دو امالحسن به عنوان دو شخصیت جدا حفظ شوند و هر ازدواج بر پایه قدرت و حدود منابع خودش بیان شود.
در سالهای ۷۲–۷۳ هجری عبدالملک حجاج بن یوسف را برای محاصره مکه فرستاد. جنگ و سنگباران به حرم آسیب رساند و بسیاری از هواداران ابن زبیر او را ترک کردند. او با مادر سالخوردهاش اسماء بنت ابیبکر رضیاللهعنها مشورت کرد و ادامه مقاومت را بر تسلیم با شرایط تحقیرآمیز ترجیح داد. در سال ۷۳ هجری، برابر با ۶۹۲ میلادی، در مکه به شهادت رسید. صحیح مسلم گزارش میکند که عبدالله بن عمر رضیاللهعنه نزد پیکر آویخته او ایستاد، سه بار با عبارت «سلام بر تو ای ابوخبیب» به او سلام کرد و گواهی داد که تا آنجا که او را میشناخت، بسیار روزهدار، اهل قیام شب و پایبند به صله رحم بود؛ سپس سخنی گفت که معنای آن ستایش روشن از جایگاه اخلاقی ابن زبیر بود. صحیح مسلم دیدار بعدی اسماء و حجاج را نیز حفظ کرده است. گزارشهای کهن میگویند پس از پایین آوردن پیکر و تحویل آن به خانواده، اسماء پسرش را غسل داد و کار حنوط و کفن او را انجام داد؛ روایت مشهور مکی که ابن اثیر و ابن کثیر حفظ کردهاند محل دفن را حجّون میداند. این قبرستان کهن همان ناحیهای است که امروز جنة المعلاة یا قبرستان معلاة نامیده میشود. چون نشانههای قدیمی قبرهای فردی در سراسر قبرستان به صورت قابل اعتماد باقی نمانده است، نقطه نقشه این پرونده محل تاریخی و شناختهشده دفن را نشان میدهد و ادعای وجود یک نشان مستقل و جدید برای خود قبر ندارد.
در خانوادهای پرورش یافت که با جامعه نخستین مسلمانان پیوندی نزدیک داشت. در کودکی شمار محدودی روایت از پیامبر شنید و بعدها از صحابه بزرگ، از جمله پدر، مادر و خالهاش عایشه، حدیث نقل کرد. زندگینامههای کلاسیک او را بسیار اهل نماز، روزه و تلاوت و در عین حال شجاع و نیرومند در تصمیم معرفی میکنند. در فتوحات دوره عثمان شرکت کرد و سپس در درگیریهای سیاسی سده نخست هجری نقش یافت.
در فتنه نخست، او همراه پدرش زبیر بن عوام رضیاللهعنه و عایشه رضیاللهعنها در جبههای قرار گرفت که در جنگ جمل با امام علی بن ابیطالب علیهالسلام روبهرو شد. این مخالفت سیاسی و نظامی واقعیتی تاریخی و استوار است، اما تصویر کردن آن به صورت نزاع داماد با پدرزن از نظر زمانی درست نیست. کتاب کهن سنی «المحبّر» اثر محمد بن حبیب بغدادی، در باب «اصهار علی بن ابی طالب»، صفحه 56، صریحا مینویسد که امالحسن بنت علی نخست همسر جعده بن هبیره بود، سپس جعفر بن عقیل با او ازدواج کرد و پس از او عبدالله بن زبیر؛ همین ترتیب در صفحه 437 نیز حفظ شده است. چون همان بخش شهادت جعفر بن عقیل را همراه امام حسین علیهالسلام یاد میکند، بر پایه ترتیب این گزارش، ازدواج ابن زبیر با امالحسن بنت علی پس از کربلا در سال 61 هجری بوده است؛ یعنی بسیار پس از جنگ جمل در سال 36 هجری و شهادت امام علی در سال 40 هجری. منابع امامی نیز لایه مهمی به این بحث میافزایند: شیخ مفید در «الإرشاد»، جلد 1، صفحات 354–355، امالحسن را در شمار دختران امام علی میآورد و مادرش را ام سعید بنت عروه ثقفی معرفی میکند، هرچند در آنجا همسران او را تفصیل نمیدهد. در مقابل، کتاب مهم نسبی علوی و امامی «المجدی فی انساب الطالبین»، جلد 1، صفحه 20، صریحا مینویسد که امالحسن بنت الحسن علیهالسلام، دختر امام حسن، با عبدالله بن زبیر ازدواج کرد؛ ابن عنبه نیز در «عمدة الطالب»، جلد 1، صفحه 68، همین نسبت را از صاحب «المجدی» نقل میکند. بنابراین حتی اگر درباره گزارش سنی مربوط به امالحسن بنت علی بحث شود، نسبنگاری مهم امامی بهطور مستقل پیوند زناشویی نزدیکی میان ابن زبیر و دختر امام حسن، یعنی نوه امام علی، را حفظ کرده است. این مصاهرت اختلافات سیاسی واقعی را از میان نمیبرد، اما قرینه تاریخی نیرومندی است بر اینکه آن اختلافات را نباید خودبهخود دشمنی دینی یا خانوادگی پایدار دانست. از همین رو اصل عمومی سنی که ابن تیمیه در «مجموع الفتاوى»، جلد 4، صفحات 431–434 بیان میکند—احتیاط در برابر اتهامهای اثباتنشده و سنجش اختلافات ثابت با انصاف، فضایل و اجتهاد—در اینجا احتیاط روششناختی مناسبی است و حکم خاصی درباره عبدالله بن زبیر نیست.
پس از مرگ معاویه رضیاللهعنه در سال ۶۰ هجری و جانشینی یزید، ابن زبیر از بیعت خودداری کرد و مکه را پایگاه خود ساخت. پس از مرگ یزید در سال ۶۴ هجری، بیعت او در حجاز، عراق، مصر، یمن و بخشهایی از سرزمینهای شرقی گسترش یافت، هرچند قدرت اموی شام در روزگار مروان و عبدالملک دوباره استوار شد. در همین دوره بر سر بیعت میان او و عبدالله بن عباس رضیاللهعنه و محمد بن حنفیه رحمهالله تنش سیاسی شدیدی پدید آمد. ذهبی از خلیفه بن خیاط نقل میکند که چون محمد بن حنفیه بیعت را نپذیرفت، ابن زبیر او را در شعب بنیهاشم محصور کرد و بر او فشار آورد؛ گزارش دیگری ابن عباس را نیز در همان فضای بحران در کنار او نشان میدهد. با وجود این، خود ذهبی از ابن عباس ستایشی از ابن زبیر نقل میکند که او را «قاری کتاب خدا» و «پاکدامن در اسلام» میخواند؛ ازاینرو اختلاف سیاسی را نباید خودبهخود دشمنی شخصی یا دینی دانست. برخی آثار تاریخی متأخر نیز گزارشی نقل میکنند که او مدتی در خطبه از ذکر درود بر پیامبر صلیاللهعلیهوسلم خودداری کرد؛ این گزارش در صحیح بخاری یا صحیح مسلم نیست و در این تحقیق با سند صحیح حدیثی به عنوان یک رفتار عمومی ثابت نشده است، بنابراین نمیتوان آن را دلیل قطعی بر ترک درود در نماز و دعا یا دشمنی دینی با خاندان پیامبر دانست.
منابع نسبی کهن چندین همسر و فرزند برای او ثبت کردهاند و نباید دو زن متفاوت را تنها به سبب کنیه مشترک «امالحسن» یک نفر دانست. «المحبّر» و «انساب الاشراف» در سنت سنی، امالحسن بنت علی را پس از جعده بن هبیره و جعفر بن عقیل همسر عبدالله بن زبیر میدانند. جدا از آن، «المحبّر» امالحسن بنت الحسن را نیز همسر او معرفی میکند. این نسبت دوم اهمیت ویژهای دارد، زیرا نسبنگاری علوی و امامی آن را مستقلا حفظ کرده است: «المجدی فی انساب الطالبین»، جلد 1، صفحه 20، صریحا ازدواج امالحسن دختر امام حسن با عبدالله بن زبیر را ثبت میکند و «عمدة الطالب»، جلد 1، صفحه 68، همین عبارت را از صاحب «المجدی» نقل میکند. شیخ مفید در «الإرشاد»، جلد 1، صفحات 354–355، نسب امالحسن بنت علی را روشن میسازد، اما در آن موضع فهرست همسرانش را نمیآورد. بنابراین درستتر است این دو امالحسن به عنوان دو شخصیت جدا حفظ شوند و هر ازدواج بر پایه قدرت و حدود منابع خودش بیان شود.
در سالهای ۷۲–۷۳ هجری عبدالملک حجاج بن یوسف را برای محاصره مکه فرستاد. جنگ و سنگباران به حرم آسیب رساند و بسیاری از هواداران ابن زبیر او را ترک کردند. او با مادر سالخوردهاش اسماء بنت ابیبکر رضیاللهعنها مشورت کرد و ادامه مقاومت را بر تسلیم با شرایط تحقیرآمیز ترجیح داد. در سال ۷۳ هجری، برابر با ۶۹۲ میلادی، در مکه به شهادت رسید. صحیح مسلم گزارش میکند که عبدالله بن عمر رضیاللهعنه نزد پیکر آویخته او ایستاد، سه بار با عبارت «سلام بر تو ای ابوخبیب» به او سلام کرد و گواهی داد که تا آنجا که او را میشناخت، بسیار روزهدار، اهل قیام شب و پایبند به صله رحم بود؛ سپس سخنی گفت که معنای آن ستایش روشن از جایگاه اخلاقی ابن زبیر بود. صحیح مسلم دیدار بعدی اسماء و حجاج را نیز حفظ کرده است. گزارشهای کهن میگویند پس از پایین آوردن پیکر و تحویل آن به خانواده، اسماء پسرش را غسل داد و کار حنوط و کفن او را انجام داد؛ روایت مشهور مکی که ابن اثیر و ابن کثیر حفظ کردهاند محل دفن را حجّون میداند. این قبرستان کهن همان ناحیهای است که امروز جنة المعلاة یا قبرستان معلاة نامیده میشود. چون نشانههای قدیمی قبرهای فردی در سراسر قبرستان به صورت قابل اعتماد باقی نمانده است، نقطه نقشه این پرونده محل تاریخی و شناختهشده دفن را نشان میدهد و ادعای وجود یک نشان مستقل و جدید برای خود قبر ندارد.
اهمیت تاریخی و میراث
ابن زبیر یکی از رهبران اصلی فتنه دوم و جدیترین رقیب مکی حکومت موروثی اموی بود. خلافت او برای مدتی مرکز سیاست را به حجاز منتقل کرد و در بخش بزرگی از جهان اسلام پذیرفته شد؛ شکست او گامی تعیینکننده در اتحاد دوباره دولت زیر فرمان عبدالملک بود.
با کنار هم گذاشتن دادههای نسبی سنی و امامی، تصویر متعادلتری به دست میآید. صحیح مسلم گواهی ابن عمر درباره روزه، قیام شب و صله رحم او را حفظ کرده و ذهبی از ابن عباس ستایش از قرائت قرآن و پاکدامنی او در اسلام را نقل میکند. در کنار آن، حضورش در جبهه مقابل امام علی در جنگ جمل و سپس اختلاف سخت بیعت با ابن عباس و محمد بن حنفیه نیز در گزارشها آمده است. اما در سطح خانوادگی، داستان فقط نزاع نیست: «المحبّر» سنی (ص 56 و437) ازدواج او با امالحسن بنت علی را نقل میکند، در حالی که «المجدی» مهم امامی (جلد 1، صفحه 20) و سپس «عمدة الطالب» (جلد 1، صفحه 68) ازدواج او با امالحسن دختر امام حسن را حفظ کردهاند. بنابراین منابع متعلق به سنتهای مذهبی متفاوت هم اختلاف سیاسی واقعی و هم مصاهرت نزدیک علوی و حسنی را ثبت میکنند. این موضوع هر تصمیم سیاسی را صحیح نمیسازد، اما پیش از تبدیل آن اختلافات به ادعای کلی درباره دشمنی دینی یا خانوادگی پایدار، احتیاط تاریخی جدی را لازم میکند. روش عمومی سنی ابن تیمیه نیز بر پرهیز از اتهامهای اثباتنشده و سنجش اختلافات ثابت با انصاف، فضایل و اجتهاد تأکید دارد. همچنین گزارش متأخر درباره خودداری موقت از ذکر درود بر پیامبر در خطبه، حدیث صحیحین یا دلیل بر ترک درود در همه عبادت او تلقی نشده است.
پرونده خانوادگی او اهمیت دقت در نسب را نیز نشان میدهد. امالحسن بنت علی و امالحسن بنت حسن دو زن جداگانه بودند و منابع کلاسیک ازدواج او با هر یک را به طور مستقل تأیید میکنند. حفظ نسب کامل پدری از ادغام نادرست بر پایه کنیه مشترک یا حذف بیدلیل یک رابطه معتبر جلوگیری میکند.
با کنار هم گذاشتن دادههای نسبی سنی و امامی، تصویر متعادلتری به دست میآید. صحیح مسلم گواهی ابن عمر درباره روزه، قیام شب و صله رحم او را حفظ کرده و ذهبی از ابن عباس ستایش از قرائت قرآن و پاکدامنی او در اسلام را نقل میکند. در کنار آن، حضورش در جبهه مقابل امام علی در جنگ جمل و سپس اختلاف سخت بیعت با ابن عباس و محمد بن حنفیه نیز در گزارشها آمده است. اما در سطح خانوادگی، داستان فقط نزاع نیست: «المحبّر» سنی (ص 56 و437) ازدواج او با امالحسن بنت علی را نقل میکند، در حالی که «المجدی» مهم امامی (جلد 1، صفحه 20) و سپس «عمدة الطالب» (جلد 1، صفحه 68) ازدواج او با امالحسن دختر امام حسن را حفظ کردهاند. بنابراین منابع متعلق به سنتهای مذهبی متفاوت هم اختلاف سیاسی واقعی و هم مصاهرت نزدیک علوی و حسنی را ثبت میکنند. این موضوع هر تصمیم سیاسی را صحیح نمیسازد، اما پیش از تبدیل آن اختلافات به ادعای کلی درباره دشمنی دینی یا خانوادگی پایدار، احتیاط تاریخی جدی را لازم میکند. روش عمومی سنی ابن تیمیه نیز بر پرهیز از اتهامهای اثباتنشده و سنجش اختلافات ثابت با انصاف، فضایل و اجتهاد تأکید دارد. همچنین گزارش متأخر درباره خودداری موقت از ذکر درود بر پیامبر در خطبه، حدیث صحیحین یا دلیل بر ترک درود در همه عبادت او تلقی نشده است.
پرونده خانوادگی او اهمیت دقت در نسب را نیز نشان میدهد. امالحسن بنت علی و امالحسن بنت حسن دو زن جداگانه بودند و منابع کلاسیک ازدواج او با هر یک را به طور مستقل تأیید میکنند. حفظ نسب کامل پدری از ادغام نادرست بر پایه کنیه مشترک یا حذف بیدلیل یک رابطه معتبر جلوگیری میکند.
پیوندهای خانوادگی
👪 والدین
پدر
زبیر بن عوام
تأییدشده
مادر
اسماء بنت ابیبکر
تأییدشده
🤝 همسران و پیوندهای ازدواج
امالحسن بنت علی
محتمل
امحسن بنت حسن مجتبیٰ
تأییدشده
🌱 فرزندان
خبیب بن عبدالله بن زبیر
حمزه بن عبدالله بن زبیر
عباد بن عبدالله بن زبیر
ثابت بن عبدالله بن زبیر
هاشم بن عبدالله بن زبیر
قیس بن عبدالله بن زبیر
عروه بن عبدالله بن زبیر
زبیر بن عبدالله بن زبیر
عامر بن عبدالله بن زبیر
موسی بن عبدالله بن زبیر
امحکیم بنت عبدالله بن زبیر
فاطمه بنت عبدالله بن زبیر
فاخته بنت عبدالله بن زبیر
ابوبکر بن عبدالله بن زبیر
بکر بن عبدالله بن زبیر
رقیه بنت عبدالله بن زبیر
عبدالله بن عبدالله بن زبیر
بکر الآخر بن عبدالله بن زبیر
منابع
Sahih Muslim | Muslim ibn al-Hajjaj | Hadith 2146b | https://sunnah.com/muslim:2146b | Asma's pregnancy and birth of Abd Allah ibn al-Zubayr, tahnik, and first Muhajir child after Hijraal-Tabaqat al-Kubra | Ibn Sa'd | Abd Allah ibn al-Zubayr entry, vol. 6, p. 473 in the linked edition | https://ftp.shamela.ws/book/146/2651 | Parentage, children, Umm al-Hasan bint al-Hasan, and the report of birth twenty months after Hijra
Siyar A'lam al-Nubala | Shams al-Din al-Dhahabi | Abd Allah ibn al-Zubayr entry; pagination varies by edition | https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/349/ | Birth-year variants, companionship, worship, chronology, and death in 73 AH
al-Muhabbar | Muhammad ibn Habib | p. 56 in the displayed edition | https://shamela.ws/book/12205/56 | Marriage sequence of Umm al-Hasan bint Ali: Ja'da ibn Hubayra, Ja'far ibn Aqil, then Abd Allah ibn al-Zubayr
Ansab al-Ashraf | Ahmad ibn Yahya al-Baladhuri | Ja'da ibn Hubayra descendants entry | https://shamela.ws/book/9773/4115 | Confirms that Umm al-Hasan bint Ali later married Abd Allah ibn al-Zubayr
al-Muhabbar | Muhammad ibn Habib | p. 57 in the displayed edition | https://shamela.ws/book/12205/57 | Explicit marriage of Abd Allah ibn al-Zubayr to Umm al-Hasan bint al-Hasan
Ansab al-Ashraf | Ahmad ibn Yahya al-Baladhuri | vol. 7, p. 141 in the linked edition | https://shamela.ws/book/9773/2723 | Explicit marriage to Umm al-Hasan bint al-Hasan and family details
Sahih Muslim | Muslim ibn al-Hajjaj | Hadith 2545 | https://sunnah.com/muslim:2545 | Display of the body, Ibn Umar's testimony, and the later Asma-al-Hajjaj encounter
al-Bidaya wa al-Nihaya | Ibn Kathir | Events of 73 AH, final siege, martyrdom and burial of Abd Allah ibn al-Zubayr | https://www.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%8A%D8%A9%20%2A%2A/%20%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84%20%D8%B9%D8%A8%D8%AF%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%A8%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A8%D9%8A%D8%B1%20%D8%B1%D8%B6%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%B9%D9%86%D9%87/i111%26d74911%26c%26p1 | Final siege, martyrdom, body display, and burial at al-Hajun in the well-known Meccan report
al-Kamil fi al-Tarikh | Ibn al-Athir | Events of 73 AH, Abd Allah ibn al-Zubayr | https://www.islamweb.net/ar/library/content/126/685/ | Body taken down and delivered to Asma; she washed him; burial at al-Hajun in the Meccan report
Saudipedia | Al-Ma'alah Cemetery | https://saudipedia.com/en/al-ma%E2%80%99alah-cemetery | Official Saudi overview identifying al-Ma'alah as the ancient Makkah cemetery at Hajjun and noting that old inscribed grave stones were dispersed and reused over time
Sahih Muslim with Sharh al-Nawawi | Hadith 2545, Bab Dhikr Kadhdhab Thaqif wa Mubiriha | https://www.islamweb.net/ar/library/content/53/7494/ | Ibn Umar greets Abd Allah ibn al-Zubayr three times and testifies to his fasting, night prayer and maintenance of family ties
Siyar A'lam al-Nubala | Shams al-Din al-Dhahabi | Abd Allah ibn al-Zubayr entry | https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/349/ | Ibn Abbas praises Ibn al-Zubayr as a reciter of the Book of Allah and chaste in Islam; broader Sunni biographical context
Siyar A'lam al-Nubala | Shams al-Din al-Dhahabi | Muhammad ibn al-Hanafiyya entry | https://www.islamweb.net/ar/library/content/60/479/ | Transmits from Khalifa ibn Khayyat the refusal of allegiance, confinement in Shi'b Bani Hashim and pressure; another report places Ibn Abbas in the same crisis
al-Bidaya wa al-Nihaya | Ibn Kathir | Events of 36 AH, beginning of the Battle of the Camel | https://www.islamweb.net/ar/library/content/59/844/ | Sunni historical framing for the First Fitna and the opposing camps at the Battle of the Camel
Muruj al-Dhahab wa Ma'adin al-Jawhar | al-Mas'udi | Vol. 3, later historical report concerning Ibn al-Zubayr's sermon | https://ketabonline.com/ar/books/16498/read?index=4727588%2F4727652%2F4727655&page=952&part=3 | Later historical report about omission of salawat in the sermon; not treated here as a Sahihayn hadith or proof of abandonment of salawat in his full devotional life
al-Muhabbar | Muhammad ibn Habib al-Baghdadi | Bab Ashar Ali ibn Abi Talib, p. 56 | https://shamela.ws/book/12205/56 | Explicit sequence: Umm al-Hasan bint Ali was married to Ja'da ibn Hubayra, then Jafar ibn Aqil, then Abd Allah ibn al-Zubayr
al-Muhabbar | Muhammad ibn Habib al-Baghdadi | Women who married three or more husbands, p. 437 | https://shamela.ws/book/12205/437 | Repeats the same sequence and states that Jafar ibn Aqil was martyred with Imam Husayn, supporting the post-Karbala chronology of Ibn al-Zubayr's marriage
Majmu al-Fatawa | Ibn Taymiyya | Vol. 4, pp. 431-434, discussion of what occurred among the Companions | https://www.islamweb.net/ar/library/content/22/454/ | General Sunni methodological principle: many accusations may be false; established conflicts are assessed with justice, virtues, and ijtihad; not a specific ruling on Ibn al-Zubayr
al-Irshad | Shaykh al-Mufid | Vol. 1, pp. 354-355, children of Imam Ali | https://almojib.com/ar/search?tags=7287 | Lists Umm al-Hasan and Ramla among Imam Ali's daughters and identifies their mother as Umm Sa'id bint Urwa al-Thaqafiyya; this passage does not list Umm al-Hasan's husbands
al-Majdi fi Ansab al-Talibiyyin | Ali ibn Muhammad al-Umari | Vol. 1, p. 20 | https://lib.eshia.ir/15100/1/20/ | Explicitly states that Umm al-Hasan bint al-Hasan married Abd Allah ibn al-Zubayr
Umdat al-Talib fi Ansab Al Abi Talib | Ibn Inaba | Vol. 1, p. 68 | https://lib.eshia.ir/10392/1/68 | Transmits from al-Umari/al-Majdi that Umm al-Hasan bint al-Hasan married Abd Allah ibn al-Zubayr
al-Majdi fi Ansab al-Talibiyyin | Ali ibn Muhammad al-Umari | Vol. 1, p. 18 | https://lib.eshia.ir/15100/1/18/ | Records Umm al-Hasan bint Ali as married to Ja'da ibn Hubayra; useful for distinguishing her from Umm al-Hasan bint al-Hasan
نگارخانه تصاویر
هنوز تصویر تأییدشدهای موجود نیست.
📤 ارسال تصویر این شخصیت یا مکان
تصویر پیش از تأیید عمومی نخواهد شد.
💬 دیدگاه بازدیدکنندگان
هنوز دیدگاه تأییدشدهای نیست؛ نخستین دیدگاه را شما بنویسید.
دیدگاه پس از تأیید مدیریت منتشر میشود.