در منابع معتبر و سطحبالای بررسیشده، تاریخ دقیق یا سال قطعی تولد حضرت ابوسعید خدری رضیاللهعنه محفوظ نمانده است. مهمترین قرینهٔ زمانی کهن، سن نقلشده از خود اوست؛ حاکم روایت میکند که هنگام عرضه برای شرکت در اُحد در سال ۳ هجری سیزده سال داشت. این گزارش ثابت میکند که او در آغاز دورهٔ مدنی نوجوان بود، اما بدون دلیل بیشتر نباید از آن یک سال تولد ظاهراً دقیق استخراج کرد. پرورش او در مدینه و در محیط انصاریِ خزرجی قرار داشت، چنانکه منابع کهن بهطور پیوسته نشان میدهند.
ابوسعید خدری رضیاللهعنه
Abu Sa'id al-Khudri was Sa'd ibn Malik ibn Sinan ibn Ubayd ibn Tha'laba ibn Ubayd ibn al-Abjar ibn Awf ibn al-Harith ibn al-Khazraj, an Ansari of Khazraj and the Khudrah branch. Classical biographers explain the nisbah al-Khudri through Khudrah, while differing over whether Khudrah was the personal name of al-Abjar or an ancestress connected with the clan. His father Malik ibn Sinan was martyred at Uhud. His mother is named in al-Mizzi as Anisa bint Abi Haritha of Banu Adi ibn al-Najjar. Ibn Sa'd preserves an early variant form, Anisa bint Abi Kharija, in the biography of Abu Sa'id's full sister al-Furay'a. Qatada ibn al-Nu'man was his maternal half-brother, so the maternal household connected him with another well-known Companion. Zaynab bint Ka'b ibn Ujra is directly identified in hadith-biographical sources as Abu Sa'id's wife. Abd al-Rahman ibn Abi Sa'id is independently identified as his son and as a transmitter from him. A later modern biographical roster reports additional sons, but because those names were not independently confirmed here from directly inspected early family evidence, only Abd al-Rahman is structurally represented and no unverified child identity is created.
PER-001689
صحابی
تأییدشده
نقطه مشترک گورستان
حوزه تاریخی مشترک
⚙️ چاپ، اشتراک و گزینههای دیگر
حضرت ابوسعید خدری رضیاللهعنه، سعد بن مالک بن سنان، از انصار مدینه و خزرج و از صحابهٔ جوانتری بود که بعدها به یکی از راویان پرحدیث و فقیهان مدینه تبدیل شد. منابع کهنِ شرححال، زندگی علمی طولانی، روایت گسترده از پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم و حلقهٔ بزرگ شاگردان او را برجسته میکنند.
هنگام عرضه شدن برای اُحد سیزده سال داشت و اجازهٔ جنگ نیافت، اما سپس در خندق، بیعت رضوان و بنا بر گزارش مِزّی در دوازده غزوه پس از اُحد همراه پیامبر حضور یافت. قول قویتر وفات او را در سال ۷۴ هجری در مدینه میداند. روایت پسرش عبدالرحمن دفن او را در بقیع قرار میدهد، هرچند جای دقیق قبر فردی او امروز بهطور مطمئن شناخته نیست.
قول غالب در منابع کهن این است که حضرت ابوسعید خدری رضیاللهعنه در سال ۷۴ هجری در مدینه وفات یافت. ذهبی این تاریخ را به واقدی و گروهی از شرححالنویسان نسبت میدهد و دانشنامهٔ اسلام بنیاد دیانت ترکیه نیز ۷۴ هجری را تاریخ پذیرفتهشده میداند. روایتهای دیگری وفات او را در سالهای ۶۳، ۶۴ یا ۶۵ هجری قرار میدهند و گزارشی نیز آن را به زمانی پس از واقعهٔ حرّه پیوند میدهد. این اختلافها برای شناخت تاریخ نقل مهماند، اما از گاهشماری غالبِ ۷۴ هجری ضعیفترند. بنابراین در ثبت نهایی، ۷۴ هجری سال اصلی وفات است و وجود اقوال دیگر نیز محفوظ میماند. هیچ روز، ماه، علت مرگ یا سن دقیقِ بدون پشتوانهای ادعا نشده است.
قویترین شاهد مشخص دربارهٔ تدفین که در این بررسی دیده شد، روایت عبدالرحمن بن ابیسعید است. بر پایهٔ آن، پدرش او را به دورترین بخش بقیع، جایی که آن زمان هنوز محل رایج دفن نبود، برد و وصیت کرد پس از مرگ همانجا دفن شود. روایت همچنین از اجتماع بزرگ مردم در تشییع او پس از وفات سخن میگوید. این شاهد، بقیع را بهعنوان قبرستان محل دفن او تقویت میکند، اما قبر فردیِ باقیماندهای را مشخص نمیسازد. بقیع در طول قرنها گسترش یافته و ساختار داخلی آن تغییر کرده است؛ بنابراین ثبت مکانی مسئولانه در زمان حاضر باید بر قبرستان مشترک و نشانگر معیار بقیع تکیه کند، نه بر نقطهای که بهعنوان قبر دقیق فردی فرض شده باشد. مقام منسوب به او نزدیک کاریه در استانبول، سنت یادمانی متأخر و جداگانهای است. دانشنامهٔ اسلام بنیاد دیانت ترکیه داستان مرگ ابوسعید در محاصرهٔ قسطنطنیه را صریحاً رد میکند و وفات و دفن او را در مدینه قرار میدهد. ازاینرو در این پروندهٔ شخصی، مکان استانبول قبر اصلی او شمرده نمیشود.
زندگینامه و معرفی تاریخی
حضرت ابوسعید خدری رضیاللهعنه سعد بن مالک بن سنان انصاری خزرجی بود. کنیهٔ او چنان شهرت یافت که در کتابهای حدیث و شرححال بیش از نام شخصیاش به همان کنیه شناخته شد. نسبت «خدری» پیوند او را با شاخهٔ خُدره از خزرج در مدینه نشان میدهد.
پدرش مالک بن سنان از صحابه بود و در اُحد به شهادت رسید. مادرش انیسه بنت ابی حارثه از بنی عدی بن نجار معرفی شده، هرچند در بخشی از گزارشهای خانوادگی ابن سعد صورت کهن دیگری نیز نقل شده است. فُریعه بنت مالک خواهر تنی او و قتاده بن نعمان برادر مادریاش بود. زینب بنت کعب بن عجره بهطور مطمئن همسر او و عبدالرحمن بن ابیسعید فرزند و راوی از او شناخته شدهاند.
هنگامی که ابوسعید رضیاللهعنه برای شرکت در اُحد نزد پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم عرضه شد، سیزده سال داشت. پدرش خواهان حضور او در نبرد بود، اما پیامبر به سبب کمی سن اجازه نداد. مالک بن سنان در همان اُحد شهید شد و این رخداد نقطهٔ مهمی در نوجوانی ابوسعید بود.
خدمتهای بعدی او کاملاً در متن نسل مدنی صحابه قرار میگیرد. ذهبی حضور او در خندق و بیعت رضوان را ثبت میکند و مِزّی مینویسد که پس از اُحد در دوازده غزوه همراه پیامبر شرکت کرد. بدینگونه نوجوانی که در اُحد بازگردانده شده بود، در مرحلهٔ پایانی عصر نبوی به یکی از صحابهٔ فعال تبدیل شد.
ابوسعید رضیاللهعنه در میان صحابهٔ جوانتر به یکی از مشهورترین راویان پرحدیث تبدیل شد. فهرست مِزّی نشان میدهد که او علاوه بر روایت مستقیم از پیامبر، از صحابهٔ بزرگ مانند ابوبکر، عمر، عثمان و علی رضیاللهعنهم و دیگر معاصران نیز روایت کرده است. ازاینرو مجموعهٔ روایات او هم حدیث مستقیم نبوی و هم حافظهٔ علمی نسل نخست مسلمانان را در خود دارد.
اهمیت او تنها به شمار روایات محدود نبود. ذهبی او را امام، مجاهد و مفتی مدینه میخواند و در شمار فقیهان مجتهد قرار میدهد. نقل شده است که در مسند بقی بن مخلد با احتساب طرق تکراری نزدیک به هزار و صد و هفتاد روایت از او وجود داشته است؛ رقمی که گستردگی میراث حدیثی منسوب به او را نشان میدهد.
گروه بزرگی از راویان، دانش او را به نسل تابعین رساندند. در فهرستهای کهن نام ابن عمر، جابر بن عبدالله، انس بن مالک، سعید بن مسیب، حسن بصری، عطا بن یسار، ابوسلمه بن عبدالرحمن و محمد باقر و بسیاری دیگر آمده است. همسرش زینب و پسرش عبدالرحمن نیز در شبکهٔ روایت دیده میشوند و نشان میدهند که میراث او هم در حلقههای عمومی علمی و هم از راه خانواده منتقل شده است.
قول غالب در منابع شرححال، وفات او را در سال ۷۴ هجری در مدینه میداند. ذهبی این قول را از واقدی و گروهی نقل کرده و در کنار آن تاریخهای بسیار زودتر یا روایتی پس از واقعهٔ حرّه را نیز حفظ کرده است. بنابراین بیان محتاطانه آن است که ۷۴ هجری تاریخ اصلی دانسته شود و وجود اقوال اقلیت نیز فراموش نشود.
بر پایهٔ روایت پسرش عبدالرحمن، ابوسعید رضیاللهعنه او را به دورترین بخش بقیع، جایی که آن زمان محل رایج دفن نبود، برد و وصیت کرد همانجا دفن شود. این روایت برای پیوند تدفین او با بقیع پشتوانهٔ کهن مهمی فراهم میکند، اما تغییرات داخلی قبرستان در طول قرنها اجازه نمیدهد امروز آن را به یک قبر فردی قطعی تبدیل کنیم. مقام منسوب به او نزدیک کاریه در استانبول، سنت یادمانی متأخر و جداگانهای است؛ دانشنامهٔ اسلام بنیاد دیانت ترکیه ادعای مرگ او در محاصرهٔ قسطنطنیه را نمیپذیرد و وفات و دفن اصلی را در مدینه قرار میدهد.
پدرش مالک بن سنان از صحابه بود و در اُحد به شهادت رسید. مادرش انیسه بنت ابی حارثه از بنی عدی بن نجار معرفی شده، هرچند در بخشی از گزارشهای خانوادگی ابن سعد صورت کهن دیگری نیز نقل شده است. فُریعه بنت مالک خواهر تنی او و قتاده بن نعمان برادر مادریاش بود. زینب بنت کعب بن عجره بهطور مطمئن همسر او و عبدالرحمن بن ابیسعید فرزند و راوی از او شناخته شدهاند.
هنگامی که ابوسعید رضیاللهعنه برای شرکت در اُحد نزد پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم عرضه شد، سیزده سال داشت. پدرش خواهان حضور او در نبرد بود، اما پیامبر به سبب کمی سن اجازه نداد. مالک بن سنان در همان اُحد شهید شد و این رخداد نقطهٔ مهمی در نوجوانی ابوسعید بود.
خدمتهای بعدی او کاملاً در متن نسل مدنی صحابه قرار میگیرد. ذهبی حضور او در خندق و بیعت رضوان را ثبت میکند و مِزّی مینویسد که پس از اُحد در دوازده غزوه همراه پیامبر شرکت کرد. بدینگونه نوجوانی که در اُحد بازگردانده شده بود، در مرحلهٔ پایانی عصر نبوی به یکی از صحابهٔ فعال تبدیل شد.
ابوسعید رضیاللهعنه در میان صحابهٔ جوانتر به یکی از مشهورترین راویان پرحدیث تبدیل شد. فهرست مِزّی نشان میدهد که او علاوه بر روایت مستقیم از پیامبر، از صحابهٔ بزرگ مانند ابوبکر، عمر، عثمان و علی رضیاللهعنهم و دیگر معاصران نیز روایت کرده است. ازاینرو مجموعهٔ روایات او هم حدیث مستقیم نبوی و هم حافظهٔ علمی نسل نخست مسلمانان را در خود دارد.
اهمیت او تنها به شمار روایات محدود نبود. ذهبی او را امام، مجاهد و مفتی مدینه میخواند و در شمار فقیهان مجتهد قرار میدهد. نقل شده است که در مسند بقی بن مخلد با احتساب طرق تکراری نزدیک به هزار و صد و هفتاد روایت از او وجود داشته است؛ رقمی که گستردگی میراث حدیثی منسوب به او را نشان میدهد.
گروه بزرگی از راویان، دانش او را به نسل تابعین رساندند. در فهرستهای کهن نام ابن عمر، جابر بن عبدالله، انس بن مالک، سعید بن مسیب، حسن بصری، عطا بن یسار، ابوسلمه بن عبدالرحمن و محمد باقر و بسیاری دیگر آمده است. همسرش زینب و پسرش عبدالرحمن نیز در شبکهٔ روایت دیده میشوند و نشان میدهند که میراث او هم در حلقههای عمومی علمی و هم از راه خانواده منتقل شده است.
قول غالب در منابع شرححال، وفات او را در سال ۷۴ هجری در مدینه میداند. ذهبی این قول را از واقدی و گروهی نقل کرده و در کنار آن تاریخهای بسیار زودتر یا روایتی پس از واقعهٔ حرّه را نیز حفظ کرده است. بنابراین بیان محتاطانه آن است که ۷۴ هجری تاریخ اصلی دانسته شود و وجود اقوال اقلیت نیز فراموش نشود.
بر پایهٔ روایت پسرش عبدالرحمن، ابوسعید رضیاللهعنه او را به دورترین بخش بقیع، جایی که آن زمان محل رایج دفن نبود، برد و وصیت کرد همانجا دفن شود. این روایت برای پیوند تدفین او با بقیع پشتوانهٔ کهن مهمی فراهم میکند، اما تغییرات داخلی قبرستان در طول قرنها اجازه نمیدهد امروز آن را به یک قبر فردی قطعی تبدیل کنیم. مقام منسوب به او نزدیک کاریه در استانبول، سنت یادمانی متأخر و جداگانهای است؛ دانشنامهٔ اسلام بنیاد دیانت ترکیه ادعای مرگ او در محاصرهٔ قسطنطنیه را نمیپذیرد و وفات و دفن اصلی را در مدینه قرار میدهد.
اهمیت تاریخی و میراث
اهمیت تاریخی حضرت ابوسعید خدری رضیاللهعنه در این است که از صحابهٔ جوانتری بود که انتقال دانش نبوی را برای مدت طولانی به نسل بعد ادامه داد. زندگی علمی طولانی او در مدینه به دانشمندان تابعین امکان داد مجموعهٔ بزرگی از حدیث را از کسی دریافت کنند که خود شاهد مرحلهٔ پایانی دوران مدنی پیامبر بود.
جایگاه فقهی او بُعد دیگری به این میراث میدهد. توصیف ذهبی از او بهعنوان فقیه، مجتهد و مفتی مدینه نشان میدهد که عالمان بعدی او را فقط ناقل حدیث نمیدانستند، بلکه مفسر سنت و صاحب فهم فقهی میشمردند؛ روایاتش در مباحث عبادات، معاملات، اخلاق و زندگی اجتماعی به کار گرفته شد.
زندگی او دانش را با تجربهٔ عینی تاریخ نخستین اسلام نیز پیوند میدهد. به سبب کمی سن از اُحد بازگردانده شد، پدرش را در همان نبرد از دست داد و بعدتر خندق، بیعت رضوان و غزوات متعدد را دید. از این رو زندگی او پلی میان رویدادهای بنیادین مدینه و جهان علمی تابعین است.
گستردگی شبکهٔ روایت او نیز بهخودیخود اهمیت تاریخی دارد. در پیرامون روایاتش نام صحابهٔ بزرگ و تابعین برجسته دیده میشود و راویان خانوادگی مانند همسرش زینب و پسرش عبدالرحمن نشان میدهند که دانش او از مسیر خانواده نیز منتقل شد.
نسبت دفن او به بقیع به این میراث بُعد مکانی میبخشد. روایت کهن وصیت او به پسرش پیوند با قبرستان را تقویت میکند، اما چون امروز قبر فردی او بهطور مطمئن شناخته نیست، مکان باید در سطح قبرستان مشترک معرفی شود نه بهعنوان یک قبر دقیق فردی. این تمایز هم شواهد تاریخی و هم امانت در ثبت مکان امروزی را حفظ میکند.
جایگاه فقهی او بُعد دیگری به این میراث میدهد. توصیف ذهبی از او بهعنوان فقیه، مجتهد و مفتی مدینه نشان میدهد که عالمان بعدی او را فقط ناقل حدیث نمیدانستند، بلکه مفسر سنت و صاحب فهم فقهی میشمردند؛ روایاتش در مباحث عبادات، معاملات، اخلاق و زندگی اجتماعی به کار گرفته شد.
زندگی او دانش را با تجربهٔ عینی تاریخ نخستین اسلام نیز پیوند میدهد. به سبب کمی سن از اُحد بازگردانده شد، پدرش را در همان نبرد از دست داد و بعدتر خندق، بیعت رضوان و غزوات متعدد را دید. از این رو زندگی او پلی میان رویدادهای بنیادین مدینه و جهان علمی تابعین است.
گستردگی شبکهٔ روایت او نیز بهخودیخود اهمیت تاریخی دارد. در پیرامون روایاتش نام صحابهٔ بزرگ و تابعین برجسته دیده میشود و راویان خانوادگی مانند همسرش زینب و پسرش عبدالرحمن نشان میدهند که دانش او از مسیر خانواده نیز منتقل شد.
نسبت دفن او به بقیع به این میراث بُعد مکانی میبخشد. روایت کهن وصیت او به پسرش پیوند با قبرستان را تقویت میکند، اما چون امروز قبر فردی او بهطور مطمئن شناخته نیست، مکان باید در سطح قبرستان مشترک معرفی شود نه بهعنوان یک قبر دقیق فردی. این تمایز هم شواهد تاریخی و هم امانت در ثبت مکان امروزی را حفظ میکند.
پیوندهای خانوادگی
منابع
تهذيب الكمال في أسماء الرجال | جمال الدين المزي | ج 10، ص 295-300، ترجمة سعد بن مالك بن سنان | https://sunna.alifta.gov.sa/BookToc/ViewServicePage?bookId=48&mainId=445410 | نسب، پدر و مادر، بازگرداندن از اُحد به سبب کمی سن، شهادت پدر، دوازده غزوهٔ بعدی و شبکهٔ روایتسير أعلام النبلاء | شمس الدين الذهبي | ج 3، ص 168-172، ترجمة أبي سعيد الخدري | https://www.islamweb.net/ar/library/maktaba/nindex.php?ids=44&page=showalam | هویت خزرجی، خندق، بیعت رضوان، جایگاه فقهی، شبکهٔ راویان و اختلاف در تاریخ وفات
المستدرك على الصحيحين | الحاكم النيسابوري | ج 4، ص 733-734، أخبار أبي سعيد ووصيته بالدفن | https://www.islamweb.net/ar/library/content/74/6283/ | وصیت دفن در بقیع و گزارش سال ۷۴ هجری؛ پیوند با قبرستان
الطبقات الكبرى | محمد بن سعد | ترجمة الفريعة بنت مالك؛ ترقيم الصفحات يختلف بحسب الطبعة | https://hadithportal.com/index.php?show=bab&bab_id=10631&book=800 | اختلاف کهن در نام مادر، خواهر تنی فُریعه، برادر مادری و زمینهٔ خانوادگی همسر
تهذيب الكمال في أسماء الرجال | جمال الدين المزي | ج 35، ص 187، ترجمة زينب بنت كعب بن عجرة | https://www.islamweb.net/ar/library/content/1001/11263/ | اثبات زینب بنت کعب بن عجره بهعنوان همسر ابوسعید
تهذيب الكمال في أسماء الرجال | جمال الدين المزي | ج 17، ص 135، ترجمة عبد الرحمن بن سعد بن مالك بن سنان | https://www.islamweb.net/ar/library/content/1001/4167/ | اثبات عبدالرحمن بهعنوان فرزند ابوسعید و راوی از او
TDV İslâm Ansiklopedisi — EBÛ SAÎD el-HUDRÎ | Raşit Küçük | ج 10، ص 223-224؛ النسخة الإلكترونية | https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-said-el-hudri | شرححال مرجع جدید، سال ۷۴ هجری، دفن در بقیع و ردّ مقام استانبول بهعنوان قبر واقعی
Saudipedia — Al-Baqi Cemetery | Saudipedia | مقالة الموقع والتاريخ؛ النسخة الإلكترونية | https://saudipedia.com/en/al-baqi-cemetery | جغرافیای کنونی و هویت تاریخی بقیع بهعنوان قبرستان اصلی مدینه در جنوب شرقی مسجدالنبی
نگارخانه تصاویر
هنوز تصویر تأییدشدهای موجود نیست.
📤 ارسال تصویر این شخصیت یا مکان
تصویر پیش از تأیید عمومی نخواهد شد.
💬 دیدگاه بازدیدکنندگان
هنوز دیدگاه تأییدشدهای نیست؛ نخستین دیدگاه را شما بنویسید.
دیدگاه پس از تأیید مدیریت منتشر میشود.