زینب بنت محمد مصطفیٰ ﷺ

زینب بنت محمد رضی‌الله‌عنها در مکه و پیش از آغاز بعثت متولد شد. ابن سعد او را دختر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و خدیجه بنت خویلد رضی‌الله‌عنها و بزرگ‌ترین دختر پیامبر می‌داند، هرچند در برخی بحث‌های نسبی اختلاف است که زینب یا قاسم نخستین فرزند بوده است. سال دقیق ولادت به‌طور مطمئن ثابت نیست و نباید تاریخی معین را قطعی دانست.

پیش از بعثت با پسرخاله خود ابوالعاص بن ربیع ازدواج کرد؛ مادر او هاله، خواهر حضرت خدیجه بود. منابع کهن شرح‌حال، ابوالعاص را تاجری محترم و امانت‌دار در مکه معرفی می‌کنند. زینب پسری به نام علی داشت که در خردسالی درگذشت و دختری به نام امامه. امامه با جد خود پیوندی نزدیک داشت و حدیث صحیح گزارش می‌کند که پیامبر هنگام نماز او را حمل می‌کرد.

با آغاز دعوت آشکار پیامبر، زینب اسلام آورد، اما ابوالعاص در ابتدا مسلمان نشد. مخالفان مکی برخی شوهران دختران پیامبر را برای طلاق دادن آنان تحت فشار گذاشتند، ولی ابوالعاص از جدایی با زینب سر باز زد. زینب مدتی با حفظ ایمان خود در مکه ماند، اما اختلاف دینی سرانجام جدایی شرعی و عملی میان آن دو پدید آورد.

در بدر سال ۲ هجری، ابوالعاص همراه سپاه مکه بود و اسیر شد. زینب برای آزادی او مالی فرستاد که گردنبندی از هدیه‌های مادرش خدیجه نیز در آن بود. روایت می‌گوید پیامبر با دیدن گردنبند سخت متأثر شد و بدون اجبار از اسیرگیرندگان خواست ابوالعاص را آزاد و گردنبند را بازگردانند. سپس از ابوالعاص پیمان گرفته شد که اجازه دهد زینب به پدرش در مدینه بپیوندد.

خروج او از مکه دشوار بود. روایت ابن اسحاق که ابن هشام حفظ کرده، می‌گوید مردانی از قریش راه را بستند و زینب دچار ترس شدید و آسیب جسمی شد؛ شرح‌حال‌های متأخر این حادثه را با سقط جنین و بیماری طولانی پیوند داده‌اند. ترتیب پزشکی واقعه را نمی‌توان قطعی بازسازی کرد، اما گزارش خطر سفر و اثر ماندگار آن را روشن می‌سازد.

زینب در مدینه جدا از ابوالعاص زندگی می‌کرد و او در مکه مانده بود. در سال ۶ هجری، گروهی مسلمان کاروانی را گرفتند که مال ابوالعاص و اموال تاجران مکه را حمل می‌کرد. ابوالعاص به مدینه رسید و از زینب پناه خواست. او آشکارا اعلام کرد که ابوالعاص را پناه داده و پیامبر اعتبار پناه زن مسلمان را تأیید کرد. یاران پیامبر اموال را داوطلبانه بازگرداندند؛ ابوالعاص به مکه رفت، همه امانت‌ها را به صاحبانشان داد، اسلام آورد و به مدینه هجرت کرد.

پیامبر سپس زینب را به ابوالعاص بازگرداند. روایت‌ها اختلاف دارند که این بازگشت با همان عقد نخست بود یا عقدی تازه، و مدت جدایی نیز یکسان نقل نشده است. قوی‌ترین تعبیر حدیثی از ادامه همان نکاح سخن می‌گوید. زندگی مشترک دوباره آنان کوتاه بود، اما این داستان پایداری زینب بر ایمان، شجاعت اخلاقی او در اعطای پناه و امانت‌داری ابوالعاص را نشان می‌دهد که پیش از اعلام اسلام، اموال مردم را بازگرداند.

زینب رضی‌الله‌عنها در سال ۸ هجری و در زمان حیات پدرش در مدینه درگذشت. ابن عبدالبر گزارش متأخری را حفظ کرده که بیماری پایانی را به آسیب هجرت پیوند می‌دهد، ولی علت پزشکی دقیق قطعی نیست. احادیث صحیح دستور پیامبر را ثبت کرده‌اند که دخترش را به شمار فرد با آب و برگ سدر غسل دهند، در پایان کافور به کار برند و جامه او را در کفن بگذارند. سنت تاریخی دفن او را در بقیع مدینه می‌داند، هرچند نشان فردی و قابل تأییدی از قبر باقی نمانده است.