تاریخ دقیق تولد حضرت حمزه رضیاللهعنه با اطمینان حفظ نشده است. او در مکه و در خاندان بنیهاشم به دنیا آمد. منابع او را از نظر سن به پیامبر محمد صلیاللهعلیهوسلم نزدیک میدانند، اما تفاوت سن در روایتها یکسان نیست؛ از این رو یک سال مشخص به عنوان تاریخ قطعی تولد ثبت نشده است.
حضرت حمزه بن عبدالمطلب رضیاللهعنه
Hamza ibn Abd al-Muttalib ibn Hashim ibn Abd Manaf ibn Qusay ibn Kilab was a Qurashi Hashimite. His father was Abd al-Muttalib ibn Hashim and his mother Halah bint Uhayb ibn Abd Manaf al-Zuhriyya. The Prophet Muhammad was his paternal nephew and foster-brother through Thuwaybah. Biographical sources preserve sons Ya'la, Amir and Ammarah and daughters Umamah and Amat Allah. Abd Allah ibn Jahsh was his maternal nephew through Hamza's sister Umaymah bint Abd al-Muttalib.
PER-001711
صحابی
تأییدشده
نقطه مشترک گورستان
حوزه منبع اهل سنت
⚙️ چاپ، اشتراک و گزینههای دیگر
حضرت حمزه بن عبدالمطلب رضیاللهعنه عموی پدری و برادر رضاعی پیامبر محمد صلیاللهعلیهوسلم، از بزرگان بنیهاشم، از مدافعان نخستین مسلمانان و از مبارزان برجسته بدر و اُحد بود. در اُحد در سال ۳ هجری / ۶۲۵ میلادی به شهادت رسید. قبر مشترک شناختهشده او با حضرت عبدالله بن جحش رضیاللهعنه در گورستان شهدای اُحد مدینه مهمترین محل دفن کنونی مرتبط با اوست.
حضرت حمزه رضیاللهعنه در غزوه اُحد در شوال سال ۳ هجری / ۶۲۵ میلادی به شهادت رسید. صحیح بخاری روایت خود وحشی بن حرب را حفظ کرده است که با نیزه حضرت حمزه را کشت. پس از آن نیز پیکر او مثله شد.
حضرت حمزه رضیاللهعنه در میان شهدای اُحد در مدینه دفن شد. ابن اسحاق از خانواده عبدالله بن جحش رضیاللهعنه نقل میکند که عبدالله در یک قبر با دایی خود حمزه دفن شد. پژوهشهای میراثی مدینه و نقشههای کنونی همان قبر مشترک شناختهشده را در گورستان شهدای اُحد معرفی میکنند. گزارش انتقال به سبب خطر سیل در سال ۴۹ هجری / ۶۶۹ میلادی و مداخلات معماری بعدی از تاریخ پسین محل است.
زندگینامه و معرفی تاریخی
حمزه بن عبدالمطلب رضیاللهعنه از بزرگان بنیهاشم و فرزند عبدالمطلب بن هاشم و هاله بنت اُهیب از بنیزهره بود. کتابهای شرححال کنیههای او را ابوعماره و ابویعلی نوشتهاند. او عموی پدری پیامبر محمد صلیاللهعلیهوسلم بود و در عین حال، چون ثویبه کنیز آزادشده ابولهب به هر دو شیر داده بود، برادر رضاعی پیامبر نیز به شمار میرفت. منابع او را از نظر سن به پیامبر نزدیک میدانند، اما مقدار دقیق تفاوت سن در روایتها یکسان نیست و نباید عددی قطعی ساخت.
منابع زندگینامهای و نسبشناختی تصویر گستردهتری از خانواده حضرت حمزه رضیاللهعنه حفظ کردهاند. از پسران او یعلی، عامر و عماره نام برده میشود و در تعیین مادران فرزندان میان برخی کتابها اختلاف جزئی هست، اما خوله بنت قیس بن قهد با پشتوانه خوب در شمار همسران او آمده و سلمی بنت عمیس نیز به عنوان همسر و مادر در خانواده او نقل شده است. از دخترانش امامه و امةالله نام برده میشود. ابن عبدالبر میگوید تنها یعلی صاحب پسرانی شد و آنان نیز بدون نسل پایدار درگذشتند. خواهر او صفیه بنت عبدالمطلب رضیاللهعنها مادر زبیر بن عوام رضیاللهعنه بود. عبدالله بن جحش رضیاللهعنه، که دفن او همراه حمزه گزارش شده، فرزند خواهر حمزه، امیمه بنت عبدالمطلب، و در نتیجه خواهرزاده واقعی او بود. این دادهها بدون ساختن پیوندهای ثبتنشده در سامانه حفظ شدهاند.
حمزه رضیاللهعنه پیش از اسلام از مردان بانفوذ و جنگاور قریش بود و به شکار، قدرت بدنی و مهارت رزمی شهرت داشت. روایت مشهور اسلام آوردن او در سیره از زمانی آغاز میشود که از شکار بازگشت و شنید ابوجهل در کنار صفا به پیامبر صلیاللهعلیهوسلم توهین و آزار رسانده است. او ابوجهل را با کمان زد و آشکارا پیروی خود از دین محمد را اعلام کرد. این گزارش، واکنشی برخاسته از حمایت خانوادگی را نشان میدهد که به ایمانی آگاهانه انجامید؛ اصل حادثه در سیره شناختهشده است، ولی تاریخ دقیق آن در دوره مکه محل اختلاف است.
اسلام آوردن حمزه رضیاللهعنه اثر عمومی فوری داشت. گزارش ابن اسحاق که در آثار بعدی حفظ شده میگوید قریش دریافت پیامبر صلیاللهعلیهوسلم اکنون پشتیبانی مردی نیرومند از بنیهاشم را دارد و از بخشی از آزار خود کاست. اهمیت حمزه تنها در نیروی جسمانی نبود؛ انتخاب او نشان داد که وفاداری به ایمان تازه میتواند بر فشار نظام قبیلهای مکه غلبه کند. استواری او به جامعه کوچک و تحت فشار مسلمانان اعتماد بخشید و او را در شمار برجستهترین حامیان آغازین پیامبر قرار داد.
پس از هجرت، حمزه رضیاللهعنه به مهاجران مدینه پیوست و از نخستین مسئولیتهای نظامی سازمانیافته را پذیرفت. منابع سیره و مغازی او را فرمانده گروهی حدود سی نفره از مهاجران به سوی ساحل دریا در ناحیه عیص، زیر پرچمی سفید، معرفی میکنند. برخی کتابها این را نخستین لوایی میدانند که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم بست، هرچند ترتیب سریههای نخست در منابع یکسان نیست. آن گروه با کاروانی بسیار بزرگتر از قریش روبهرو شد، اما مجدی بن عمرو جهنی میان دو طرف میانجی شد و نبردی رخ نداد.
در بدر سال ۲ هجری، حضرت حمزه رضیاللهعنه یکی از سه مبارز مسلمانی بود که چالش آغازین قریش را پذیرفتند. صحیح بخاری آیهای از سوره حج درباره دو گروه درگیر را با این مبارزان پیوند میدهد: حمزه، علی و عبیده بن حارث رضیاللهعنهم در یک سو، و عتبه، شیبه و ولید در سوی دیگر. روایتها در تعیین حریف دقیق هر مبارز اختلاف دارند؛ بنابراین نکته مطمئن این است که حمزه در مرکز آن رویارویی و پیروزی مسلمانان بود. گزارشهای دیگر نیز کشته شدن چند تن از سران قریش به دست او را یاد میکنند و همین امر بعدها انگیزه انتقام از او شد.
در غزوه اُحد در شوال سال ۳ هجری، برابر با ۶۲۵ میلادی، حمزه رضیاللهعنه در صفهای جلو جنگید. برتری آغازین مسلمانان پس از ترک موضع از سوی بسیاری از تیراندازان به آشفتگی سختی تبدیل شد. شرححالهای بعدی او را در حال نبردی نیرومند و با عنوان اسدالله توصیف میکنند. معتبرترین گزارش درباره چگونگی شهادتش روایت بلند وحشی بن حرب در صحیح بخاری است. وحشی گفت جبیر بن مطعم وعده داده بود اگر حمزه را به خونخواهی خویشاوندی کشتهشده در بدر بکشد، آزاد شود؛ از این رو در کمین فرصت ماند و به مبارزه مستقیم نرفت.
وحشی گزارش کرد که حمزه رضیاللهعنه نخست سباع بن عبدالعزی را از پای درآورد و سپس از نزدیکی مخفیگاه او گذشت. وحشی نیزهای پرتاب کرد که به شهادت حمزه انجامید. این گزارش شخصی، قاتل، شیوه قتل و انگیزه انتقام را با روشنی کمنظیری تثبیت میکند. منابع تاریخی و شرححالهای نخستین همچنین از مُثله شدن پیکر او خبر میدهند. بازگوییهای مشهور متأخر صحنههای جزئیتر و نقشهای مشخصی را اضافه میکنند، اما همه سندها همدرجه نیستند؛ بنابراین اصل مُثله شدن پذیرفته میشود، نه هر جزئیات نمایشی.
اندوه پیامبر صلیاللهعلیهوسلم هنگام دیدن حمزه رضیاللهعنه در منابع سیره بهروشنی بازتاب یافته و نگرانی از شوک صفیه رضیاللهعنها، خواهر او، نیز نقل شده است. برخی جزئیات کفن و نماز در روایتها متفاوت است. دلیل عمومی قویتر درباره شهدای اُحد این است که آنان در همان محل شهادت دفن شدند و به داخل مدینه انتقال نیافتند. گزارشهایی که از نماز جنازه جداگانه و تکرارشونده بر حمزه سخن میگویند، از نظر قوت با شواهد شیوه دفن شهدای اُحد در آن روز برابر نیستند.
سیره ابن اسحاق گزارشی از خانواده عبدالله بن جحش رضیاللهعنه حفظ کرده است که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم او را با داییاش حمزه رضیاللهعنه در یک قبر دفن کرد و ابن اسحاق تصریح میکند که این جزئیات را تنها از خانواده عبدالله شنیده است. مرکز پژوهشها و مطالعات مدینه نیز بهطور مستقل قبر سنتی حمزه و عبدالله را قبر مشترک مشخص و شناختهشده در گورستان شهدای اُحد معرفی میکند. نقشههای کنونی نیز در همان محدوده شناختهشده، نشان جداگانهای برای قبر حمزه ثبت کردهاند و نقطه همین نشان امروزی در بخشهای جغرافیایی ساختاری پرونده قرار گرفته است. بنابراین شواهد هم از قبر مشترک شناختهشده تاریخی و هم از محل امروزی قابل بررسی پشتیبانی میکنند، اما نشان فعلی را با ساختار اصلی دفن یکی نمیگیرند.
پژوهش میراثی مدینه گزارش میکند که دفن نخست نزدیک میدان نبرد بود و خطر سیل در سال ۴۹ هجری / ۶۶۹ میلادی سبب انتقال به جایگاه شناختهشده در قبرستان کنونی شد. این گزارشی تاریخی و متأخر درباره محل است، نه سندی همزمان با قرن نخست. همان پژوهش گنبدها، حصارها، صندوقها، مسجد و دورههای ساخت یا برچیدن بناها در سدههای بعد را نیز دنبال میکند. این مراحل معماری بخشی از تاریخ یادمان و حفاظتاند و بقای بدون تغییر نشان یا ساختمان نخستین قبر را ثابت نمیکنند. بنابراین محوطه کنونی محدوده سنتی قبر مشترک را نشان میدهد، در حالی که ظاهر آن نتیجه مداخلات دورههای بعد است.
اهمیت تاریخی حمزه رضیاللهعنه از خویشاوندی، انتخاب اخلاقی، رهبری و فداکاری شکل میگیرد. او جایگاه اجتماعی خود را برای حمایت از پیامبر صلیاللهعلیهوسلم به کار گرفت، در مأموریتهای آغازین مدینه مسئولیت پذیرفت، در بدر برجسته بود و در اُحد به شهادت رسید. لقبهای اسدالله و سیدالشهدا در حافظه مسلمانان عمیقا با او پیوند خوردهاند، هرچند قوت صورتهای منفرد حدیثی یکسان نیست. از این رو زندگی او گزارشهای صحیح، سیره نخستین، حافظه دفنِ منتقلشده از خانواده و یادمانهای بعدی را کنار هم قرار میدهد، بیآنکه درجه استنادی آنها یکسان فرض شود.
منابع زندگینامهای و نسبشناختی تصویر گستردهتری از خانواده حضرت حمزه رضیاللهعنه حفظ کردهاند. از پسران او یعلی، عامر و عماره نام برده میشود و در تعیین مادران فرزندان میان برخی کتابها اختلاف جزئی هست، اما خوله بنت قیس بن قهد با پشتوانه خوب در شمار همسران او آمده و سلمی بنت عمیس نیز به عنوان همسر و مادر در خانواده او نقل شده است. از دخترانش امامه و امةالله نام برده میشود. ابن عبدالبر میگوید تنها یعلی صاحب پسرانی شد و آنان نیز بدون نسل پایدار درگذشتند. خواهر او صفیه بنت عبدالمطلب رضیاللهعنها مادر زبیر بن عوام رضیاللهعنه بود. عبدالله بن جحش رضیاللهعنه، که دفن او همراه حمزه گزارش شده، فرزند خواهر حمزه، امیمه بنت عبدالمطلب، و در نتیجه خواهرزاده واقعی او بود. این دادهها بدون ساختن پیوندهای ثبتنشده در سامانه حفظ شدهاند.
حمزه رضیاللهعنه پیش از اسلام از مردان بانفوذ و جنگاور قریش بود و به شکار، قدرت بدنی و مهارت رزمی شهرت داشت. روایت مشهور اسلام آوردن او در سیره از زمانی آغاز میشود که از شکار بازگشت و شنید ابوجهل در کنار صفا به پیامبر صلیاللهعلیهوسلم توهین و آزار رسانده است. او ابوجهل را با کمان زد و آشکارا پیروی خود از دین محمد را اعلام کرد. این گزارش، واکنشی برخاسته از حمایت خانوادگی را نشان میدهد که به ایمانی آگاهانه انجامید؛ اصل حادثه در سیره شناختهشده است، ولی تاریخ دقیق آن در دوره مکه محل اختلاف است.
اسلام آوردن حمزه رضیاللهعنه اثر عمومی فوری داشت. گزارش ابن اسحاق که در آثار بعدی حفظ شده میگوید قریش دریافت پیامبر صلیاللهعلیهوسلم اکنون پشتیبانی مردی نیرومند از بنیهاشم را دارد و از بخشی از آزار خود کاست. اهمیت حمزه تنها در نیروی جسمانی نبود؛ انتخاب او نشان داد که وفاداری به ایمان تازه میتواند بر فشار نظام قبیلهای مکه غلبه کند. استواری او به جامعه کوچک و تحت فشار مسلمانان اعتماد بخشید و او را در شمار برجستهترین حامیان آغازین پیامبر قرار داد.
پس از هجرت، حمزه رضیاللهعنه به مهاجران مدینه پیوست و از نخستین مسئولیتهای نظامی سازمانیافته را پذیرفت. منابع سیره و مغازی او را فرمانده گروهی حدود سی نفره از مهاجران به سوی ساحل دریا در ناحیه عیص، زیر پرچمی سفید، معرفی میکنند. برخی کتابها این را نخستین لوایی میدانند که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم بست، هرچند ترتیب سریههای نخست در منابع یکسان نیست. آن گروه با کاروانی بسیار بزرگتر از قریش روبهرو شد، اما مجدی بن عمرو جهنی میان دو طرف میانجی شد و نبردی رخ نداد.
در بدر سال ۲ هجری، حضرت حمزه رضیاللهعنه یکی از سه مبارز مسلمانی بود که چالش آغازین قریش را پذیرفتند. صحیح بخاری آیهای از سوره حج درباره دو گروه درگیر را با این مبارزان پیوند میدهد: حمزه، علی و عبیده بن حارث رضیاللهعنهم در یک سو، و عتبه، شیبه و ولید در سوی دیگر. روایتها در تعیین حریف دقیق هر مبارز اختلاف دارند؛ بنابراین نکته مطمئن این است که حمزه در مرکز آن رویارویی و پیروزی مسلمانان بود. گزارشهای دیگر نیز کشته شدن چند تن از سران قریش به دست او را یاد میکنند و همین امر بعدها انگیزه انتقام از او شد.
در غزوه اُحد در شوال سال ۳ هجری، برابر با ۶۲۵ میلادی، حمزه رضیاللهعنه در صفهای جلو جنگید. برتری آغازین مسلمانان پس از ترک موضع از سوی بسیاری از تیراندازان به آشفتگی سختی تبدیل شد. شرححالهای بعدی او را در حال نبردی نیرومند و با عنوان اسدالله توصیف میکنند. معتبرترین گزارش درباره چگونگی شهادتش روایت بلند وحشی بن حرب در صحیح بخاری است. وحشی گفت جبیر بن مطعم وعده داده بود اگر حمزه را به خونخواهی خویشاوندی کشتهشده در بدر بکشد، آزاد شود؛ از این رو در کمین فرصت ماند و به مبارزه مستقیم نرفت.
وحشی گزارش کرد که حمزه رضیاللهعنه نخست سباع بن عبدالعزی را از پای درآورد و سپس از نزدیکی مخفیگاه او گذشت. وحشی نیزهای پرتاب کرد که به شهادت حمزه انجامید. این گزارش شخصی، قاتل، شیوه قتل و انگیزه انتقام را با روشنی کمنظیری تثبیت میکند. منابع تاریخی و شرححالهای نخستین همچنین از مُثله شدن پیکر او خبر میدهند. بازگوییهای مشهور متأخر صحنههای جزئیتر و نقشهای مشخصی را اضافه میکنند، اما همه سندها همدرجه نیستند؛ بنابراین اصل مُثله شدن پذیرفته میشود، نه هر جزئیات نمایشی.
اندوه پیامبر صلیاللهعلیهوسلم هنگام دیدن حمزه رضیاللهعنه در منابع سیره بهروشنی بازتاب یافته و نگرانی از شوک صفیه رضیاللهعنها، خواهر او، نیز نقل شده است. برخی جزئیات کفن و نماز در روایتها متفاوت است. دلیل عمومی قویتر درباره شهدای اُحد این است که آنان در همان محل شهادت دفن شدند و به داخل مدینه انتقال نیافتند. گزارشهایی که از نماز جنازه جداگانه و تکرارشونده بر حمزه سخن میگویند، از نظر قوت با شواهد شیوه دفن شهدای اُحد در آن روز برابر نیستند.
سیره ابن اسحاق گزارشی از خانواده عبدالله بن جحش رضیاللهعنه حفظ کرده است که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم او را با داییاش حمزه رضیاللهعنه در یک قبر دفن کرد و ابن اسحاق تصریح میکند که این جزئیات را تنها از خانواده عبدالله شنیده است. مرکز پژوهشها و مطالعات مدینه نیز بهطور مستقل قبر سنتی حمزه و عبدالله را قبر مشترک مشخص و شناختهشده در گورستان شهدای اُحد معرفی میکند. نقشههای کنونی نیز در همان محدوده شناختهشده، نشان جداگانهای برای قبر حمزه ثبت کردهاند و نقطه همین نشان امروزی در بخشهای جغرافیایی ساختاری پرونده قرار گرفته است. بنابراین شواهد هم از قبر مشترک شناختهشده تاریخی و هم از محل امروزی قابل بررسی پشتیبانی میکنند، اما نشان فعلی را با ساختار اصلی دفن یکی نمیگیرند.
پژوهش میراثی مدینه گزارش میکند که دفن نخست نزدیک میدان نبرد بود و خطر سیل در سال ۴۹ هجری / ۶۶۹ میلادی سبب انتقال به جایگاه شناختهشده در قبرستان کنونی شد. این گزارشی تاریخی و متأخر درباره محل است، نه سندی همزمان با قرن نخست. همان پژوهش گنبدها، حصارها، صندوقها، مسجد و دورههای ساخت یا برچیدن بناها در سدههای بعد را نیز دنبال میکند. این مراحل معماری بخشی از تاریخ یادمان و حفاظتاند و بقای بدون تغییر نشان یا ساختمان نخستین قبر را ثابت نمیکنند. بنابراین محوطه کنونی محدوده سنتی قبر مشترک را نشان میدهد، در حالی که ظاهر آن نتیجه مداخلات دورههای بعد است.
اهمیت تاریخی حمزه رضیاللهعنه از خویشاوندی، انتخاب اخلاقی، رهبری و فداکاری شکل میگیرد. او جایگاه اجتماعی خود را برای حمایت از پیامبر صلیاللهعلیهوسلم به کار گرفت، در مأموریتهای آغازین مدینه مسئولیت پذیرفت، در بدر برجسته بود و در اُحد به شهادت رسید. لقبهای اسدالله و سیدالشهدا در حافظه مسلمانان عمیقا با او پیوند خوردهاند، هرچند قوت صورتهای منفرد حدیثی یکسان نیست. از این رو زندگی او گزارشهای صحیح، سیره نخستین، حافظه دفنِ منتقلشده از خانواده و یادمانهای بعدی را کنار هم قرار میدهد، بیآنکه درجه استنادی آنها یکسان فرض شود.
اهمیت تاریخی و میراث
اسلام آوردن حمزه رضیاللهعنه بخشی از توازن مبارزه آغازین مکه را تغییر داد. حمایت او آزار را پایان نداد، اما تنهایی پیامبر صلیاللهعلیهوسلم را کاهش داد و نشان داد یک جنگاور محترم قریش میتواند آگاهانه به ایمان تازه بپیوندد. اهمیت این رخداد در آن است که شجاعت اجتماعی در خدمت باور قرار گرفت، نه تنها در خدمت حیثیت قبیلهای.
کارنامه مدنی او سازمان نخستین سریهها، مبارزه آغاز بدر و نبرد در صفهای جلو اُحد را به هم پیوند میدهد. این رخدادها برای فهم انتقال جامعه نخستین مسلمانان از آسیبپذیری به مسئولیت عمومی سازمانیافته اهمیت دارند. همچنین نشان میدهند شهرت رزمی باید با رویدادهای مشخص و مستند توضیح داده شود، نه با ستایش کلی.
شهادت او از سنگینترین خسارتهای اُحد بود. شهادت تفصیلی وحشی، گزارشهای مُثله شدن و اندوه پیامبر صلیاللهعلیهوسلم هم خشونت میدان و هم هزینه انسانی وارد بر جامعه را حفظ کردهاند. دفن شهدا در همان میدان نیز جغرافیای اُحد را به بخشی از حافظه تاریخی عصر نبوی تبدیل کرد.
قبر مشترک شناختهشده با حضرت عبدالله بن جحش رضیاللهعنه ارزش استنادی ویژهای دارد، زیرا از نسبتهای کلی بسیاری از قبرهای گورستان مشخصتر است. پایه نخستین آن گزارش خانوادگیای است که ابن اسحاق منبعش را صریحاً مشخص میکند و این گزارش با شناسایی همان قبر مشترک از سوی مرکز پژوهشها و مطالعات مدینه و نیز نشان نقشهای جداگانه امروزی برای قبر حمزه تقویت میشود. از این رو محل کنونی با اطمینان بالا در بخشهای جغرافیایی ساختاری ثبت شده است، اما گزارش انتقال در سال ۴۹ هجری / ۶۶۹ میلادی و تغییرات معماری بعدی همچنان نیازمند احتیاط است: شناسایی تاریخی قبر مشترک به معنای باقی ماندن سطح اصلی آن بدون تغییر نیست.
کارنامه مدنی او سازمان نخستین سریهها، مبارزه آغاز بدر و نبرد در صفهای جلو اُحد را به هم پیوند میدهد. این رخدادها برای فهم انتقال جامعه نخستین مسلمانان از آسیبپذیری به مسئولیت عمومی سازمانیافته اهمیت دارند. همچنین نشان میدهند شهرت رزمی باید با رویدادهای مشخص و مستند توضیح داده شود، نه با ستایش کلی.
شهادت او از سنگینترین خسارتهای اُحد بود. شهادت تفصیلی وحشی، گزارشهای مُثله شدن و اندوه پیامبر صلیاللهعلیهوسلم هم خشونت میدان و هم هزینه انسانی وارد بر جامعه را حفظ کردهاند. دفن شهدا در همان میدان نیز جغرافیای اُحد را به بخشی از حافظه تاریخی عصر نبوی تبدیل کرد.
قبر مشترک شناختهشده با حضرت عبدالله بن جحش رضیاللهعنه ارزش استنادی ویژهای دارد، زیرا از نسبتهای کلی بسیاری از قبرهای گورستان مشخصتر است. پایه نخستین آن گزارش خانوادگیای است که ابن اسحاق منبعش را صریحاً مشخص میکند و این گزارش با شناسایی همان قبر مشترک از سوی مرکز پژوهشها و مطالعات مدینه و نیز نشان نقشهای جداگانه امروزی برای قبر حمزه تقویت میشود. از این رو محل کنونی با اطمینان بالا در بخشهای جغرافیایی ساختاری ثبت شده است، اما گزارش انتقال در سال ۴۹ هجری / ۶۶۹ میلادی و تغییرات معماری بعدی همچنان نیازمند احتیاط است: شناسایی تاریخی قبر مشترک به معنای باقی ماندن سطح اصلی آن بدون تغییر نیست.
پیوندهای خانوادگی
منابع
Siyar A'lam al-Nubala' | al-Dhahabi | vol. 1, pp. 172–184 | biography and Uhud materialAl-Tabaqat al-Kubra | Ibn Sa'd | vol. 3 | biography of Hamza ibn Abd al-Muttalib
Al-Muntazam fi Tarikh al-Muluk wa al-Umam | Ibn al-Jawzi | vol. 3, p. 179 | https://www.islamweb.net/ar/library/content/421/411/ | mother and named children
Tahdhib al-Kamal fi Asma al-Rijal | al-Mizzi | vol. 35, p. 165 | https://www.islamweb.net/ar/library/content/1001/11242/ | Khawla bint Qays as wife
Sahih al-Bukhari | 4072 | Wahshi's account of Hamza's killing
Sahih al-Bukhari | 4744 | Badr champions
Sahih Muslim | 1448 | Hamza as the Prophet's foster-brother
Al-Sirah al-Nabawiyyah | Ibn Hisham transmitting Ibn Ishaq | shared-burial family report
Medina Research and Studies Center | https://mawsuea.mrsc.org.sa/ar/milestones/141 | shared grave and site history
نگارخانه تصاویر
هنوز تصویر تأییدشدهای موجود نیست.
📤 ارسال تصویر این شخصیت یا مکان
تصویر پیش از تأیید عمومی نخواهد شد.
💬 دیدگاه بازدیدکنندگان
هنوز دیدگاه تأییدشدهای نیست؛ نخستین دیدگاه را شما بنویسید.
دیدگاه پس از تأیید مدیریت منتشر میشود.