سوده بنت زمعه

سوده بنت زمعه بن قیس، رضی الله عنها، به شاخه بنی عامر بن لؤی از قریش تعلق داشت. منابع نسب‌شناسی مادر او را شموس بنت قیس از انصار معرفی می‌کنند؛ ازاین‌رو از سوی پدر با خاندان قریشی مکه و از سوی مادر با مدینه پیوند داشت. با ازدواج با پیامبر اسلام، درود و سلام خدا بر او، بر پایه آیه ششم سوره احزاب عنوان ام المؤمنین یافت. سال دقیق تولدش ثبت نشده و تعیین سن قطعی او در همه رویدادها درست نیست.

پیش از ازدواج با پیامبر، همسر سکران بن عمرو عامری بود. گزارش‌های کهن می‌گویند هر دو اسلام آوردند و با شدت‌یافتن آزار در مکه به حبشه هجرت کردند. او در شمار زنانی قرار گرفت که برای ایمان از خانه و خویشاوندان دور شدند. سپس به مکه بازگشتند و سکران درگذشت؛ در نتیجه سوده در دورانی که مسلمانان همچنان زیر فشار بودند بیوه شد.

پس از درگذشت خدیجه بنت خویلد، رضی الله عنها، خانه پیامبر همراه دیرین و مدیر خود را از دست داده بود. ابن سعد گزارش پیشنهاد خوله بنت حکیم و مطرح‌شدن نام سوده و عایشه بنت ابی‌بکر، رضی الله عنهما، را حفظ کرده است. سوده پذیرفت و پیش از هجرت در مکه با پیامبر ازدواج کرد. در ماه و ترتیب عقدها اختلاف است، اما او نخستین همسری معرفی می‌شود که پیامبر پس از خدیجه با وی خانه مشترک برپا کرد.

سوده سپس همراه خانواده پیامبر به مدینه رفت. کتاب‌های تراجم او را باوقار، بلندقد یا درشت‌اندام، صریح و خوش‌طبع وصف می‌کنند. ابن سعد روایتی آورده که پس از نماز طولانی به شوخی گفت از طول رکوع بینی خود را گرفته بود تا خون جاری نشود و پیامبر خندید. ارزش گزارش در نشان‌دادن صمیمیت خانه است، نه افزودن جزئیات نمایشی.

نام سوده در روایت بیرون‌رفتن همسران پیامبر در شب برای نیاز ضروری نیز آمده است. عایشه در صحیح بخاری می‌گوید سوده به سبب بلندی قامت شناخته می‌شد. این گزارش بخشی از تاریخ حریم خصوصی و مقررات خانه نبوی در مدینه است. نباید آن را نکوهش سوده دانست؛ بلکه نشان می‌دهد زندگی روزمره او وارد حافظه فقهی و اجتماعی شده است.

در حجة الوداع، سوده به سبب کندی حرکت اجازه خواست پیش از ازدحام از مزدلفه حرکت کند و پیامبر اجازه داد. عایشه بعدها آرزو کرد که او نیز چنین اجازه‌ای خواسته بود. این روایت در صحیح بخاری ثبت شده و در بحث آسان‌گیری برای سالمندان و ناتوانان اهمیت یافته است. وضعیت او نمونه‌ای پایدار از رحمت و تسهیل در حج شد.

مشهورترین گزارش زندگی خانوادگی او واگذاری نوبت خود به عایشه است. صحیح بخاری اصل آن و صحیح مسلم ستایش محبت‌آمیز عایشه از شخصیت سوده را ثبت کرده‌اند. اصل واگذاری ثابت است، اما همه توضیح‌های متأخر درباره انگیزه‌های درونی اعتبار یکسان ندارند. روشن است که سوده ترتیبی مشروع و بزرگوارانه برگزید و در شمار امهات المؤمنین محترم ماند.

بخشندگی او در گزارشی از ابن سعد دیده می‌شود. عمر بن خطاب، رضی الله عنه، ظرف بزرگی پر از درهم فرستاد. سوده از گذاشتن پول در ظرفی مانند ظرف خرما شگفت‌زده شد، سپس سینی خواست و درهم‌ها را تقسیم کرد. این گزارش میل او به بخشیدن فوری را نشان می‌دهد و منزلت خانوادگی او را با توجه به نیازمندان پیوند می‌زند.

سوده از پیامبر حدیث نقل کرد، هرچند شمار روایت‌های باقی‌مانده زیاد نیست. ذهبی ابن عباس و یحیی بن عبدالله انصاری را در شمار راویان از او آورده است. اهمیت او به کثرت روایت نیست، بلکه به موضوعات مربوط است: هجرت، زندگی خانوادگی، آسان‌گیری در حج، صدقه و تدبیر اخلاقی روابط.

پس از درگذشت پیامبر، سوده در مدینه زندگی کرد و به عنوان ام المؤمنین محترم ماند. منابع درباره سال وفاتش اختلاف دارند؛ برخی پایان خلافت عمر را ذکر می‌کنند و تاریخ منقول از واقدی شوال سال پنجاه‌وچهار هجری در دوران معاویه را می‌آورد. پژوهش مسئولانه این اختلاف را حفظ می‌کند. سنت متأخر دفن او را در بقیع می‌داند، اما این پرونده زیارتگاه اصلی یا مختصات معتبر ندارد و قبر جداگانه قطعی ادعا نمی‌شود.