ام‌سلمه هند بنت ابی‌امیه

نام شخصی ام‌سلمه رضی الله عنها هند بنت ابی‌امیه بن مغیره و وابسته به بنی‌مخزوم، از شاخه‌های نامدار قریش بود. پدرش سهیل نیز نامیده شده و به سبب بخشندگی به مسافران لقب زادالراکب داشت. زندگی‌نامه‌نویسان او را از زنان مهاجر نخستین می‌شمارند و از اصالت خانوادگی، خرد، وقار و پایداری‌اش سخن می‌گویند. سال دقیق تولد او با اطمینان ثبت نشده است و محاسبه‌های سنی متأخر تاریخ قطعی به شمار نمی‌آیند.

پیش از ازدواج با پیامبر صلی الله علیه و آله، همسر ابوسلمه عبدالله بن عبدالاسد رضی الله عنه، از مسلمانان نخستین و برادر رضاعی پیامبر بود. آن دو به حبشه و سپس به مدینه هجرت کردند و فرزندانی چون سلمه، عمر، زینب و دره داشتند. حدیث صحیح خانواده ابوسلمه را از نخستین خانواده‌هایی می‌داند که به سوی رسول خدا هجرت کردند.

ابوسلمه رضی الله عنه در سال ۴ هجری بر اثر پیامد یک زخم درگذشت. صحیح مسلم گزارش ام‌سلمه را حفظ کرده است که پیامبر به مؤمن آموخت هنگام مصیبت از خدا پاداش و جانشینی بهتر بخواهد. او این دعا را خواند و اندیشید چه کسی بهتر از ابوسلمه خواهد بود، سپس ازدواج با پیامبر را پاسخ آن دانست. پس از پایان عده، از فرزندان و غیرت شدید خود سخن گفت و در هر دو باره اطمینان یافت. ازدواج در شوال سال ۴ هجری انجام شد.

ام‌سلمه رضی الله عنها به عنوان همسر پیامبر، بر پایه قرآن مقام ام‌المؤمنین داشت. خانه او محل مشاهده و انتقال زندگی خانوادگی، عبادت، وحی، پرسش‌های فقهی و آموزش بود. زندگی‌نامه‌نویسان او را از زنان فقیه صحابه شمرده‌اند و بسیاری از صحابه و تابعان درباره نماز، روزه، طهارت، سوگواری، ازدواج، آداب خانه و رفتار پیامبر از او روایت کرده‌اند.

داوری عملی او در صلح حدیبیه سال ۶ هجری آشکار شد. پس از پایان پیمان، صحابه اندوهگین بودند و فرمان تکرارشده پیامبر برای قربانی و تراشیدن سر را بی‌درنگ اجرا نکردند. صحیح بخاری گزارش می‌کند که ام‌سلمه پیشنهاد کرد پیامبر بی‌آنکه با کسی سخن بگوید بیرون رود، قربانی خود را انجام دهد و سرش را بتراشد. هنگامی که چنین کرد، صحابه نیز پیروی کردند. این گزارش درک آرام و راهبردی او را نشان می‌دهد.

روایتی در جامع ترمذی رخداد کساء را در خانه ام‌سلمه رضی الله عنها قرار می‌دهد. در آن، پیامبر علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام را زیر کساء گرد آورد و در پیوند با آیه ۳۳:۳۳ قرآن برای پاکی آنان دعا کرد. ام‌سلمه درباره جایگاه خود پرسید و پاسخی محترمانه دریافت کرد. سیاق آیات پیرامون با همسران پیامبر سخن می‌گوید و روایت کساء توجهی ویژه به این چهار شخصیت دارد. حفظ هر دو بخش، امانت در گزارش را بدون نزاع مذهبی ممکن می‌سازد.

ذهبی در زندگی‌نامه‌اش مجموعه بزرگی از حدیث را به نام او شمرده و او را از زنان فقیه صحابه دانسته است. شمار سنتی به ۳۷۸ روایت می‌رسد، هرچند شیوه شمارش در مجموعه‌ها یکسان نیست. روایت‌های او اهمیت داشت، زیرا زنان و مردان می‌توانستند درباره اموری که در درون خانه پیامبر بهتر شناخته می‌شد از او بپرسند. بدین‌سان اعتبار علمی او حافظه، فقه، راهنمایی اخلاقی و انتقال عمل خصوصی به دانش عمومی را در بر گرفت.

ام‌سلمه رضی الله عنها دهه‌ها پس از وفات پیامبر زنده ماند و در مدینه شاهد دگرگونی‌های بزرگ جامعه نخستین اسلامی بود. از او مشورت خواسته شد، حدیث نقل کرد و نسل بعد را آموزش داد. عمر طولانی او پیوندی کم‌نظیر میان هجرت‌های نخستین، خانه پیامبر و روزگار تابعان پدید آورد. آثار سیاسی و عبادی متأخر مواضع نیرومندی به او نسبت داده‌اند، اما این پرونده تنها ادعاهای مسئولانه را نگه داشته است.

ام‌سلمه رضی الله عنها گزارش نبوی مهمی را درباره خاک کربلا حفظ کرده است. صحیح ابن حبان از انس رضی الله عنه نقل می‌کند که فرشته‌ای نزد پیامبر آمد و خبر داد که نواده او، امام حسین علیه السلام، به شهادت خواهد رسید؛ سپس خاک سرخ سرزمینی را که شهادت در آن رخ می‌داد ارائه کرد و ام‌سلمه آن خاک را در جامه خود نگه داشت. «المستدرک» حاکم نیز جداگانه از خود ام‌سلمه روایت می‌کند که رسول خدا خاک سرخی در دست داشت و آن را خاک محل شهادت امام حسین علیه السلام در عراق معرفی کرد. این گزارش‌ها ام‌سلمه را در شمار راویان مهم خبر نبوی نخستین درباره کربلا و نگهدارندگان خاک یادبود آن قرار می‌دهند.

در سال وفات او اختلاف است. برخی گزارش‌ها سال ۵۹ هجری را آورده‌اند، اما ذهبی آن را خطا دانسته و سال ۶۱ هجری را محتمل‌تر شمرده است، زیرا گزارش‌ها او را هنگام رسیدن خبر شهادت امام حسین علیه السلام زنده می‌دانند. شماری از نویسندگان متأخر سال ۶۲ هجری را نوشته‌اند. امور استوار این است که او در مدینه درگذشت، از آخرین امهات المؤمنین بود و در بقیع دفن شد. میراث او هجرت، مسئولیت خانوادگی، دعا، مشورت خردمندانه، حافظه فقهی و حفظ اخبار خانه پیامبر را به هم پیوند می‌دهد.