حسن مثنیٰ بن حسن مجتبیٰ

حسن مثنی رضی الله عنه فرزند امام حسن مجتبی علیه السلام و خوله بنت منظور بن زبان فزاری بود. کنیه او ابومحمد و لقب‌های مشهورش حسن مثنی و حسن ثانی بود تا از پدرش و از فرزندش حسن مثلث بازشناخته شود. سال قطعی تولد او محفوظ نیست، اما مدینه مرکز اصلی زندگی خانوادگی، علمی و اجتماعی او در سده نخست هجری بود.

بر پایه نسب قریشِ مصعب زبیری، او فاطمه دختر عمویش امام حسین علیه السلام را برای ازدواج برگزید. عبدالله، حسن، ابراهیم، زینب و ام‌کلثوم فرزندان آن دو بودند و بدین‌سان نسب حسنی و حسینی در یک خاندان جمع شد. همان منبع نسبی، محمد را فرزند او از رمله بنت سعید بن زید می‌داند.

منابع رجالی و حدیثی او را راوی‌ای از نسل تابعین معرفی می‌کنند. او از پدرش امام حسن، عبدالله بن جعفر و دیگران روایت کرد و فرزندانش ابراهیم، عبدالله و حسن و چند راوی دیگر از او نقل کردند. نسائی یک روایت از طریق او آورده و ابن ابی‌حاتم راویان از او را جداگانه ثبت کرده است.

او مسئولیت‌های عملی خاندان را نیز بر عهده داشت. مطالب زندگی‌نامه‌ای محفوظ نزد ابن حجر نشان می‌دهد که وصی پدر و متولی صدقات علی در روزگار خود بود. این جایگاه او را با استمرار املاک مدینه، اداره صدقات و امانت‌های خانوادگی اهل بیت پیوند می‌داد.

حضور او در کربلا در منابع معتبر متأخرِ زندگی‌نامه‌ای و امامی گزارش شده است. بنا بر این نقل‌ها، در کنار امام حسین جنگید، با جراحات سنگین بر زمین افتاد و اسماء بن خارجه فزاری، خویشاوند مادری‌اش، مانع کشته‌شدن او شد. برخی گزارش‌های دیرتر شمار دقیق زخم‌ها و کشته‌شدگان را آورده‌اند، اما این اعداد در این پرونده حقیقت قطعی تاریخی شمرده نمی‌شوند.

پس از بهبود به مدینه بازگشت و با روایت حدیث، امانت‌های خاندان و پرورش فرزندانش پیوند داشت. پسرانش عبدالله محض، ابراهیم غمر و حسن مثلث در نسب حسنی و تاریخ سیاسی بعدی برجسته شدند. منابع کهن برای حسن مثنی دعوی مستقل و مورد اتفاق امامت یا خلافت ثبت نمی‌کنند و اهمیت پایدار او بیشتر در دانش، نسب و رهبری خانوادگی است.

شواهد وفات نیازمند رتبه‌بندی دقیق است. ابن کثیر او را در شمار درگذشتگان سال ۹۷ هجری آورده و به‌صراحت می‌گوید در مدینه درگذشت، درحالی‌که ذهبی سال ۹۹ را یک قول و سال ۹۷ را قول دیگر نقل می‌کند. گزارش سیاسی کهن‌تر درباره تهدید خلیفه یا کارگزارش با آزادی او پایان می‌یابد و از سم سخن نمی‌گوید. ابن عنبه، نسب‌شناس بسیار متأخر، مسموم‌کردن پنهانی را به یک حاکم اموی نسبت می‌دهد، اما حاشیه همان متن چاپی به سبب ناسازگاری زمانی، سلیمان را جایگزین ولید می‌کند؛ بنابراین مسمومیت و عنوان شهید به عنوان واقعیت ثابت عرضه نشده است. گزارش معلق بخاری تنها ثابت می‌کند که همسرش یک سال بر قبر او خیمه داشت و نام گورستان را نمی‌آورد. کتاب نسبی و کلاسیک متأخر الاصیلی این رخداد را در بقیع الغرقد مدینه قرار می‌دهد؛ ازاین‌رو نسبت متأخر و معتبری به بقیع وجود دارد، اما قبر دقیق به‌طور مستقل شناسایی نشده است.