اسماعیل بن جعفر صادق

ابومحمد اسماعیل بن امام جعفر صادق علیهماالسلام از چهره‌های برجسته خاندان علوی حسینی بود. او بزرگ‌ترین فرزند امام صادق و نوه امام محمد باقر بود. منابع نسبی، مادرش را فاطمه بنت حسین اثرم بن حسن بن علی معرفی می‌کنند و عبدالله افطح را برادر تنی او می‌دانند. او را اسماعیل اعرج نیز خوانده‌اند و نباید با علویان هم‌نام در دوره‌های بعد یا با فرزندش محمد بن اسماعیل اشتباه شود.

تاریخ دقیق تولد او ثبت نشده است. نویسندگان متأخر سال‌های نزدیک به ۱۰۱، ۱۰۴، ۱۱۰ یا ۱۱۳ هجری را پیشنهاد کرده‌اند، اما منابع کهن نسبی و زندگی‌نامه‌ای یک سال معین را ثابت نمی‌کنند. نکته نسبی مطمئن این است که او بزرگ‌ترین فرزند امام صادق و به‌وضوح بزرگ‌تر از برادر ناتنی خود موسی کاظم بود.

لقب «المبارک» در هویت تاریخی او اهمیت دارد. ایرانیکا و پژوهش‌های اسماعیلی گزارش می‌کنند که منابع اولیه اسماعیلی این لقب را برای اسماعیل به کار برده‌اند. پس از وفات او، گروهی آغازین که امامت محمد بن اسماعیل را پذیرفت، مبارکیه نام گرفت؛ بنابراین نام این گروه از لقب اسماعیل گرفته شده، نه از شخصی دیگر یا فرمانروایی متأخر.

مسئله امامت باید بر پایه سنت‌های جداگانه عرضه شود. سنت اسماعیلی بر این باور است که امام جعفر صادق با نص، اسماعیل را تعیین کرد و فشار سیاسی، تقیه و ستر را برای حفاظت از امامت زیر نظر عباسیان مهم می‌داند. پژوهش جدید نیز انتظار جانشینی یا تعیین اسماعیل را از نظر تاریخی قابل توجه می‌شمارد. اما داستان متأخرِ اعلام رسمی و پنهانی در هفت‌سالگی، پشتوانه نیرومند در یک منبع کهن ندارد و به صورت تاریخ قطعی عرضه نشده است.

در سنت امامی دوازده‌امامی، شیخ مفید از محبت ویژه امام صادق به اسماعیل، بزرگ‌تر بودن او و انتظارهایی که پیرامون جانشینی‌اش پدید آمده بود سخن می‌گوید. نتیجه امامی بر وفات اسماعیل در زمان حیات پدر و سپس امامت موسی کاظم تأکید دارد. سنت اسماعیلی در مقابل، نص و ادامه امامت موروثی را از راه اسماعیل و سپس محمد بن اسماعیل می‌فهمد.

نباید نقش علمی او را بزرگ‌تر از شواهد نشان داد. او بزرگ‌ترین پسر در خانه امام صادق بود و در برخی گزارش‌ها و تاریخ حلقه‌های دینی پیرامون پدرش نامش دیده می‌شود، اما مجموعه مستقل و گسترده‌ای از نوشته‌ها، مکتب فقهی جداگانه یا مجلس درس بزرگ و مورد توافقی به او نسبت داده نمی‌شود. اهمیت فکری او بیشتر از خانه امام صادق، مناقشه جانشینی و حافظه بعدی اسماعیلی منتقل شده است.

روایت حدیثی امامی جزئیاتی اندوه‌بار از تشییع او حفظ کرده است. من لا یحضره الفقیه گزارش می‌کند که امام جعفر صادق پیشاپیش تابوت اسماعیل، پابرهنه و بدون ردا حرکت کرد. این رفتار اندوه پدر، فروتنی و حضور شخصی او در تشییع یکی از افراد اهل بیت را نشان می‌دهد و پیش از هر چیز باید رفتاری سوگوارانه دانسته شود، نه اینکه خودکار به استدلالی کلامی تبدیل گردد.

شیخ مفید و چند گزارش امامی و تاریخی می‌گویند امام صادق چند بار چهره اسماعیل را آشکار کرد و حاضران را بر وفات او گواه گرفت. تفسیر امامی، هدف را رفع ادعای زنده بودن، غیبت یا جانشینی فوری می‌داند. برخی توضیحات متأخر اسماعیلی این نمایش عمومی را با زبان ستر و حفاظت سیاسی تفسیر کرده‌اند. پرونده، هر تفسیر اعتقادی را به سنت خودش نسبت می‌دهد و درعین‌حال یادآور می‌شود که تشییع عمومی و نشان دادن چهره در منابع متعدد گزارش شده است.

او در عریض درگذشت، به مدینه منتقل شد و در بقیع به خاک سپرده شد. سال‌های ۱۳۳، ۱۳۸ و ۱۴۵ هجری نقل شده‌اند، اما نیرومندترین نقطه مشترک این است که وفات پیش از درگذشت امام صادق در سال ۱۴۸ رخ داد. امروز شناسایی قطعی یک قبر جداگانه در داخل بقیع ممکن نیست.

پس از آن جریان‌های گوناگون جانشینی شکل گرفت. امامیان دوازده‌امامی موسی کاظم را پذیرفتند و گروه‌های آغازین اسماعیلی، نص و امامت موروثی را از طریق اسماعیل یا فرزندش محمد بن اسماعیل فهمیدند. مبارکیه نام مهم این مرحله شکل‌گیری است و جامعه اسماعیلی معاصر همچنان هویت تاریخی خود را از اسماعیل و نسل او می‌گیرد. منابع نسبی از دو پسر او، محمد و علی، نام می‌برند و محمد بن اسماعیل در تاریخ بعدی اسماعیلی جایگاهی بنیادی یافت.